Dijital emlak alım-satımı ile kapitalistleştirilmeye çalışılan metaverse ikinci darbeyi de yedi.

Metaverse olgusunun kapitalizm tarafından iğdiş edilmesi yeni bir boyut kazandı. Geçtiğimiz günlerde Facebook-Meta’nın metaverse ortamı olan Horizon Worlds’te “test sürüşü” yapan bir araştırmacı kadın, tecavüze uğradığını açıkladı. Bundan önce Metaverse “dijital arsa” olayı ile ilk kapitalist darbesini yemişti.

Şeylerin kapitalistleştirilmesi gönüllü ya da zorla oluyor. Ünlü-zengin olmak isteyen (ya da olunması istenen) gönüllü olarak “yönetmenin yatağından geçip” amacına ulaşabiliyor. Kimi zaman da buna zorlanıyor. O şeyin o denli büyük kar getireceği öngörülüyor ki zorla “yatağa atılıyor”.

Metaverse de zorla kapitalistleştirilmeye çalışılan bir dijital kültür ögesi. Gerek bilim-kurgu romanlar gerekse de eski dost SecondLife sağ olsun, bir metaverse ortamında yapılacak ilk yatırımlar listesinin başında “dijital emlak” alım-satımı gelmekte. Son altı ayda adını duyuran pek çok global metaverse ortamında satın alınacak “dijital arsa” kalmadı.

Geçtiğimiz günlerde gelen haber ise oldukça mide bulandırıcıydı. SumOfUs adlı STK adına Horizon Worlds metaverse’üne araştırma yapmak için erişen bir kadın araştırmacı, hazırladığı raporda, metaverse ortamına girdikten bir saat sonra tecavüze uğradığını belirtti. Sosyal medya sitelerinde olayla ilgili kısa bir video da yer almakta.

Önce bazı bilgiler. Metaverse ortamında da “sosyal mesafe” imkânı var. Bir avatar bir başka avatara ancak bir buçuk metre kadar yaklaşabilir. O nedenle de avatarların birbirini taciz etmesi ya da tecavüz gibi bir olay bu parametre aktif olduğu sürece söz konusu olamaz. Ancak dileyen kullanıcı arzu ederse bu parametreyi kapatabiliyor. Bu durumda diğer avatarlar o avatarın burnunun dibine kadar yaklaşabiliyor.

Araştırmacı, sosyal mesafe parametresi aktif olarak girdiği metaverse’te diğer avatarların motivasyonu ile bu parametreyi kapatmış. Kapatır kapatmaz da tecavüze uğramış. Metaverse’te dijital tecavüz tam olarak ne anlama geliyor? Bir avatar diğerinin yakına gelip çeşitli hareketler yapabiliyor ve avatarlararası bir dijital temas söz konusu olduğunda, bu durum, avatarı kullanan insanın elindeki sanal gerçeklik (VR) gözlüğünün aparatlarında bir titreşime neden olabiliyor. Tıpkı sessize alınmış cep telefonu çaldığında oluşan titreşim gibi.

Zaten araştırmacı da raporunda o an aklından geçenleri açıkça yazmış. Önce tecavüze uğradığı fikri aklına geliyor. Sonra tecavüze uğrayanın kendisi değil, ekranda gördüğü çizgi film karakteri (avatar) olduğunu düşünüyor. Daha sonra da bu bir araştırma, bakalım ne olacak refleksiyle olayları “dışarıdan” izlemeye odaklanıyor.

O arada video klipten anlaşılacağı üzere test edilmekte olan metaverse ortamı adeta çılgın bir ev partisi kıvamında. Elinde dijital şişeler etrafta dolaşanlar, müzikler, bağırış-çağırışlar vs.

Dünyanın bir ucundaki bir evde çılgın bir ev partisi düzenleniyor diye kimse ne “dünya”nın ne de “ev” denilen şeyin “kötü” olduğunu aklına getirmiyor. Ama bu haberi okuyan pek çok kişinin zihninde metaverse ile ilgili böyle bir imaj oluşuyor. Daha önce internet ve sosyal medya da aynı yoldan geçirilmiş ve iğdiş edilmişti. Özetle kötü olan metaverse değil, her şeyi kapitalist bakış açısına kurban etme eğiliminde olan o sağlıksız global toplum modeli. Çözümü de belli: Kapitalist ruhun ölmüş olduğu dijital bir toplum!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 325 16.06.2022)

Gençler fiziksel dünyanın dertlerini çözmek yerine alternatif bir yol buldu: Metaverse’te saklanmak!

Klasik soru “Gençlere nasıl bir dünya bırakıyoruz?” ise güncel soru “Gençler nasıl bir dünya istiyor?” Sahi yaşlılar neden gençlerin isteğine uygun bir dünya bırakmak üzere çalışmaz? Cevap basit: “Onların daha yaşayacak çok yılları var; biz gidiciyiz. Bırakın da kalan zamanda arzu ettiğimiz şekilde biçimlendirelim dünyayı.” Kısacası gençlere nasıl bir dünya kalacağı güç sahibi pek çok yaşlı için hiç de önemli değildir.

Bu yaklaşımın eleştirisi sonuçlarının yarattığı uçurumlardan dolayıdır. Ekonomik uçurum, kültürel uçurum, dijital uçurum. Dünya milletleri, bireyleri arasında daha dengeli bir yaşam tesis edilebilmiş olsaydı, yaşlıların ne istediği ya da yaptığı pek de önemli olmayacaktı. Ama önemli. Yaşlılar, uzun yıllardır, giderayak dünyayı ateşe atma konusunda hiç tereddüt etmiyor.

Düne kadar gençlerin buna karşı göstereceği güçlü bir reaksiyon yoktu. Artık var. Dijital yaşam! Bilgisayar ile başlayan süreç daha sonra internet ile web ile sosyal medya ile devam etti. Bugüne kadar gelindi. Şimdi dramatik bir sıçrama rampası inşa ediliyor: Metaverse! Üç boyutlu bir dijital yaşam!

Gençler fiziksel dünyayı yaşlılara bırakma konusunda niyetli görünüyor. Sanayi toplumu ile geometrik olarak artmaya başlayan fiziksel sorunlar karşısında gençlerin tepkisi duyarsızlık. Haklılar da. Bu sorunları gençler yaratmadı. Çözüm neden gençlerden bekleniyor? Aslında bu formül de gizli bir tuzaktır. Gözüpek genç “çare sensin” diyerek tuzağa düşürülür. Yaşlılar perde arkasında bin birim sorun yaratırken, gençler gözler önünde dilleri bir karış dışarıda beş on birim sorun çözerek zehirlenmeye başlar.

Bir süre sonra iki şey birden olur. Gençlik biter. Başarı, heybeye kaybedilmesi istenmeyen şeyler koyar. O sırada zehir de etkisini göstermeye başlar. “Sonra bir gün bakarsın ki on yıl geride kalmış/Kimse ne zaman koşacağını söylememiş sana, (yarışı başlatan) silah sesini duymamışsın”. Ağzında “gençlik” lafları yaşlanmışsın; kendi gençliğindeki yaşlıların yapmaya cesaret edemediği şeyleri yapmaya başlamışsın! Eskiden “biz büyüdük ve kirlendi dünya” idi şimdi “biz yaşlandık ve mahvoldu dünya”.

O nedenle gençlerin son dönemde yapmayı en çok sevdikleri eylem “göç etmek”. Göç önce konvansiyonel şekillerle başladı. Fiziksel dünyada kendi yaşam modeline uygun olmayan diyarlardan, daha uygun diyarlara göç ediyorlar. Ülke içinde bir şehirden başkasına. Olmadı başka bir ülkeye. Bu göçler geçen yıllar içinde sistem tarafından yutuldu. Göçmenlik, turistlik, kendini bulma arayışı vs.

Şimdi bu göç etme eylemi yeni bir boyuta geçiyor. Dijital diyarlara göç etmek. Gözlüğü takıp, metaverse’lere saklanmak. Fiziksel dünya ile aradaki tek bağ, o da zaruretten, vücudun hayatta kalmasını sağlamak. Vücut! O da bu yüzyıl bitmeden haklı payını alacak teknolojiden. Özbilinç, idrak, ruh (adı her neyse) insanı insan yapan o “şey”in canlı kalabilmesi için bu denli hantal bir yuvaya (vücut) gereksinimi kalmadığı andan itibaren gençler bu fiziksel dünyayı toptan terk edecektir.

İşin ilginci gününü gün etme derdinde olan gençler, ölümsüzlüğün peşinde koşan yaşlılarken, kendini metaverse’e yükleyen gençler ölümsüzlüğe ulaşacakken, şu teknolojik zamazingoları kullanmayı bir türlü beceremeyen yaşlılar fiziksel dünyada kalacak. Ve ölecek! Ölümsüz gençlerin Gençlik ve Spor Bayramı kutlu olsun! Elbette onun ölümsüz mimarının da. En genç Türk, Atatürk!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 321 19.05.2022)

Facebook’un Meta açıklaması şuna benziyor: Nobel Edebiyat Ödülü’nü kazanmak istiyoruz. O nedenle okuma-yazma öğrenmeye karar verdik!

Mark Zuckerberg geçen hafta Facebook 2.0’ı duyurdu. Adı Meta! Anlaşılan Facebook’u Metaverse (meta evren) konsepti çerçevesinde dönüştürmek istiyor. Yani sanal gerçeklik gözlükleriyle erişilecek holografik bir dünya!  Artık Prenses Leia; “Yardım et Obi-Wan Kenobi! Sen benim tek umudumsun!” diye holografik mesaj göndermeyecek. Onun yerine gözlüğü takıp galaksinin ötesi ucundaki Obi-Wan ile aynı (dijital) mekânda buluşup, konuşabilecek.

Zuckerberg’in açıklamalarını izleyenlerin aklına gelen ilk temel soru da bu yönde zaten. Leia’nın, Obi-Wan’ın devri gelene dek Meta’nın geliştirilmesini mi bekleyeceğiz? O kadar zaman almayacak olsa da Meta hemen yarın deneyimlenmeye başlayacak bir dijital diyar değil. Bugün Meta gibi bir sanal aleme, dijital diyara ya da metaevrene erişmek için gerekli olan sanal gerçeklik (VR) gözlüğünün fiyatı birkaç yüz dolardan başlıyor. Kaymaklı vergiler hariç. Üretmeyip ithal eden ülkelerde nihai tüketicinin cebinden çıkacak bedel bin dolara kadar yükseliyor. Oysa mevcut Facebook 1.0’a erişmek için ödenen muadil bedel sıfır. Ayrıca VR gözlüğü gerektirmeden varlığını sürdüren metaverseler de yok değil. Bakınız eski dost SecondLife.com! Ortada bitcoinin adı dolaşmazken Linden dolarıyla insanlar SecondLife’ta dijital arazi satın alıyordu!

Facebook’un Meta açıklaması şuna benziyor: Nobel Edebiyat Ödülü’nü kazanmak istiyoruz. O nedenle okuma-yazma öğrenmeye karar verdik!

Yapılan açıklama teknolojik bir ilerleme olmaktan ziyade halkla ilişkiler manevrası olarak değerlendiriliyor. Meta gibi prematüre bir imkân bu kadar güçlü bir ses tonuyla tanıtılıyorsa, Facebook’un laboratuvarlarında geliştirilmekte olan yapay zekâ algoritmalarının ünü Plüton’a kadar ulaşmalıydı! Oysa Elon Musk, Zuckerberg’e sataşmadığı sürece Facebook’tan bu konuda herhangi bir ses çıkmıyor.

Peki neden? Bellidir ki ABD’de bir kesim, Trump’ın başkan seçilmesiyle sonuçlanan seçim sürecinde Facebook’un doğrudan ya da dolaylı katkısının hasıraltı edilmesini engelleme konusunda kararlı. Birkaç yıldır Zuckerberg’i kamu binalarında Amerikan halkının temsilcilerine ifade verirken izliyoruz. Google yirmi senedir bir mantra gibi tekrar ede ede “kötü adam” rolünü büyük bir başarıyla Facebook’un üstüne yıktı. Hangisi ne kadar kötü (mü) bilinmez! Facebook’un imaj tazelemek için yepyeni bir şeye gereksinim duymuş olması oldukça doğal. Ancak Meta’nın yakın gelecekte bir sonuç vermeyeceğinden hareketle bu manevranın birkaç günü kurtarmanın ötesinde firmaya ne gibi bir fayda sağlayacağı da tartışma konusu. Tıpkı Demokrat Parti zamanından beri Trakya’da bulunduğu ilan edilen ama bir türlü çıkarılamayan petrol gibi!

Meta ile ortaya çıkacak en büyük tartışma konusu belli ki kişisel verilerle ilgili olacak. Bugün üç-beş tane LIKE tıklamasının işlenerek kullanıcının profilinin çıkarılması tartışılırken Meta evreninde kullanıcının retina bilgilerine kadar çok daha geniş bir kişisel veri havuzu yakalanabilecek, saklanabilecek ve işlenebilecek. Facebook kişinin karakter yapısını çözdüyse Meta kişinin metabolizmasında olan bitenleri anlık olarak tahmin edebilecek. Doğal olarak Facebook (ya da Meta) bu renkli dünyaya girebilmesi için bireye hiç okumayacağı birkaç yüz sayfalık bir kullanıcı sözleşmesi dayatacaktır. Birileri bu sözleşmede yazılan şeylerin ne anlama geldiğini deşifre edene dek gözlüğü takan Meta’ya geçmiş olacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 294 11.11.2021)

Metaverse basitçe “üç boyutlu internet” olarak tanımlanabilir.

Metaevren (metaverse) ifadesini yine bir bilim-kurgu yazarına borçluyuz: Neal Stephenson. İlk kez Snow Crash (Türkçesi Parazit, Altıkırkbeş Yayınları) adlı romanında kullanmıştır. (Malum siberuzay (cyberspace) ifadesi de ilk kez William Gibson tarafından Neuromancer adlı bilim kurgu romanda kullanılmıştı).

Kitapta metaevren ifadesinin geçtiği bazı yerler şöyledir: “Hiro, Cadde’ye yaklaşıyordu. Burası, Metaevren’in Broadway’i, Şanzelize’siydi. Veri gözlüklerinin lenslerine yansıtılmış, minyatürleştirilmiş ve ters çevrilmiş, çok ışıklı bir bulvardı. Aslında yoktu. Ama şu anda, milyonlarca insan orada yürüyordu.” (…) “Hiro, Metaevren’e girip Cadde’ye baktığında ve karanlığın içine doğru uzanan, kürenin kavisinin üstüne doğru gittikçe kaybolan binalar ve elektrikli tabelalar gördüğünde, aslında büyük şirketler tarafından yapılan binlerce farklı yazılım parçasının grafik simgelerine (kullanıcı arayüzleri) bakıyor olurdu. Bu şeyleri Cadde’ye yerleştirmek için Evrensel Multimedya Protokol Grubu’ndan onay almak, Cadde’de bir ön cephe satın almak, imar izni ve ruhsat almak, denetimcilere rüşvet vermek zorunda kalmışlardı. Bu şirketlerin Cadde’ye böyle şeyler yapmaları için ödedikleri paranın hepsi EMPG’nin sahip olduğu ve yürüttüğü bir vakıf fonuna gidiyordu. Bu vakıf da parayı, Cadde’nin var olmasını sağlayan sistemlerin ve makinelerin geliştirilmesinde kullanıyordu.”

Yazarın Cadde (Street) adını verdiği dijital mekân, çevresi 65 bin 536 kilometre olan devasa bir bulvardır. Dijitaldir. Yani gerçekte yoktur. Ancak bir sanal gerçeklik gözlüğü takılarak erişilebilen müstakil bir sanal evrendir: Metaevren.

Sanal gerçeklik (Virtual Reality) teknoloji uzun yıllardır mevcuttu – Michael Douglas ile Demi Moore’un başrollerini paylaştığı Taciz (Disclosure) filmini anımsayın! Ancak son yıllardaki bazı gelişmeler VR’nin popülaritesini artırmaya başladı. Bunların başında VR gözlüklerinde kullanılan lens teknolojisindeki ilerlemeler ve maliyetin ucuzlaması geliyor. Onu ise sosyal medya marifetiyle bireyin dijital sosyalleşmesinin giderek kültürel bir öge halini almazı izliyor. Bunların üstüne tuz-biber olan son gelişme ise pandeminin getirdiği “eve kapanma” zorunluluğu.

Metaverse basitçe “üç boyutlu internet” olarak tanımlanabilir. Mevcut dijital etkileşimde birey fiziksel gerçekliktedir ve yine onun bir ögesi olan ikinci ekran ile (bilgisayar, tablet ya da akıllı telefon ekranı) bir başka gerçeklik ile etkileşim kurmaktadır. Metaverse modelinde ise ögeler (birey, içerik, eylem) üç boyutlu bir dijital gerçeklik ortamına ışınlanmaktadır. Bugün evinde oturan birey dijital ekrandan online bankacılık sitesine gidip işlem yapabilmekte. Metaverse’de ise yine evinde oturan birey dijital sokaklarda dijital yürüyerek dijital bir banka şubesine girip, dijital para transferini gerçekleştirebilecek. Metaevrende bireyi temsil eden dijital varlık ise malum “avatar” olarak isimlendirilmekte. Fiziksel gerçeklikte “mış gibi” görünecek bu eylemler metaevren insan kontrolündeki avatarlar sayesinde “dijital gerçek” sıfatıyla taçlandırılacak! Yani bir tür Matrix!

Metaevren olgusu şimdilik emekle aşamasında. Metaevrende avatarı ölen birisi fiziksel gerçeklikte ölmeyecek! SecondLife, Fortnite gibi sanal dünyalar uzun yıllardır piyasada. Şimdi bu dünyaya yeni bir oyuncu giriyor. Facebook! Zuckerberg geçtiğimiz günlerde Facebook’u üç boyutlu bir metaverse modeline dönüştürmek için milyarlarca dolarlık yatırım yapacaklarını açıkladı. O arada Facebook’un adını da değiştireceği ifade ediliyor. Bu yazı yayınlandığında Facebook’un yeni adı da açıklanmış olabilir.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 293 04.11.2021)

Haliç Üniversitesi İşletme Fakültesi’nin düzenlediği konferansta iş dünyasının gelişmekte olan yıkıcı dijital teknolojilerle etkileşimi üzerinde duruldu. 1980li yıllarda kişisel bilgisayarla başlayan bu dönüşüm, 1990lı yıllarda Business Process Reengineering (BPR) olarak karşımıza çıktı. O arada iki farklı dijitalleşme kulvarı da birleşerek “dijitalleştirme” adını aldı: Bunlar verilerin dijital hale getirilmesi ile süreçlerin dijital hale getirilmesidir.

2000li yıllarla birlikte internetin yaygınlaşması bu yolculuğun da daha “stratejik” düzeyde ele alınmasını zorunlu hale getirdi: Dijital Dönüşüm! Bu kapsamda tek tek süreçlerin dijitalleştirilmesinin yeterli olamayacağı, merkeze iş hedeflerinin de odağı olan “müşteri deneyimi”ni yerleştirerek dijitalleştirmenin gerçekleştirilmesinin önemi ortaya çıktı. Bugün dijital dönüşümün temel hedefi müşteri deneyimini mükemmelleştirmek olmalıdır. Stratejik iş hedefleri bununla doğru orantılı olarak gerçekleştirilebilir.

Konuşmada ağırlıklı olarak yıkıcı teknolojilerin bu süreçte gelecek yıllarda nasıl bir etki yapılacağı üzerinde duruldu. Bu kapsamda örneklerle ele alınan teknolojiler; yapay zeka, blokzinciri, nesnelerin interneti, sanal/artırılmış gerçeklik, bulut bilişim oldu.