Akıllı Çağ için İşbirliği

Tanol Turkoglu — Fri, 24 Jan 2025 14:30:41 +0000

Akıllı Çağ için İşbirliği

24.01.2025

HBT #457

4 Dakikalık Okuma

Toplumsal dönüşümü bu kez insan değil makine gerçekleştirebilir.

Bu yıl 20-24 Ocak tarihleri arasında her zamanki gibi İsviçre’nin Davos kasabasında gerçekleştirilecek olan Dünya Ekonomik Topluluğu’nun yıllık toplantısında ana başlık iki temel kavramın altını çiziyor. Yapay zeka ile gelmekte olan “akıllı çağ” ve “işbirliği”. Dünya ekonomisine yön veren paydaşların (ülkelerin, şirketlerin, STK’ların, bireylerin) dünyayı daha iyi bir yer haline getirmek üzere birlikte hareket etmesi arzusu son yıllarda Davos’ta sürekli tekrar edilen konulardan. Bu işbirliği beklentisi-önerisi şimdi yeni bir bakış açısından değerlendiriliyor: Akıllı çağ!

İnsan dışındaki nesneler akıllı-zeki hale geldikçe insanın da dünya üzerindeki yolculuğu şekil değiştirecek, dönüşecek gibi görünüyor. Bunun günümüzdeki en popüler uygulaması dijital cihazların “yapay olarak zeki hale getirilmesi”. Buradaki doğallık-yapaylık ayrıştırması bellidir ki sübjektif bir akış açısından kaynaklanıyor. İnsandaki zeka doğal olarak kabul edilirse ötekileri yapaydır. Oysa evrende kendi meşrebine-kapasitesine göre zeka sahibi olan pek çok organik ve giderek inorganik nesne var. Veri işleyen her sistem er ya da geç zeka üretecektir.

İnsan bugün taşıma suyla değirmeni döndürmeye çalışıyor: Geliştirdiği algoritmaları kendi insani tarihinden veri kümeleriyle eğiterek onu zeki hale getiriyor. Belki de bir süre sonra bu süreç belli bir doygunluğa ulaşacak ve insan-dışı dijital bir zeka formu üretmek için insan dahline gerek kalmayacak! Bilim erlerinin süper zeka dedikleri seviye bu olsa gerek!

Davos ana başlığı bu yıl beş alt başlıkta ele alınıyor: Büyümeyi Yeniden Tasarlama, Akıllı Çağda Sanayiler, İnsana Yatırım, Güveni Yeniden İnşa Etme, Gezegeni Koruma. İlk iki alt başlık doğrudan iş dünyasının nasıl dönüşmesi gerektiği ile ilgili. Kalan üçün ikisi birey ve toplumun bu değişim-dönüşümlerden nasıl etkileyeceği ve bu etkilenmenin olumsuz etkilerinin nasıl asgari indirilebileceğine odaklı. Ve nihayet gezegeni koruma başlığı da toplumların da ötesine geçerek topyekun gezegeni korumaya yönelik yapılması gerekenleri adresleyecek gibi görünüyor.

Akıllı çağ önemli bir ifade. Daha önce Japonya bunu “akıllı toplum” vizyonuyla gündeme getirmiş ve kendi ulusal stratejini buna göre dönüştüreceğini ilan etmişti. Akıllı çağ ise bir coğrafyadan ziyade bir döneme işaret ediyor. Şimdiye dek akıllı değil miydi(k)? Belli ki bir fark var. Duygusu olmayan, içgüdüleriyle hareket etmeyen bir zeka formu acaba dünyayı nasıl dönüştürürdü? Mavi ya da beyaz yakalı insanların yaptığı işleri bu türden bir zekaya sahip nesneler yapıyor olsa olumlu-olumsuz nasıl bir değişim gerçekleşirdi?

İş dönüp dolaşıp öleceğini bilen insanın rasyonel olmayan eylemlerinin yıkıcılığını ortadan kaldırmaya dayanıyor. Objektif bir değerlendirme modeline göre işleyen zeki nesneler insandaki bu yıkıcılığı ortadan kaldırabilir mi? Herhangi bir akıllı çağ nesnesi ya da makinesi örneğin Gazze ya da Ukrayna gibi örneklerin ortaya çıkmasına neden olabilir mi? Eğer o akıllı makineler bu insanlar tarafından geliştirilmeye devam ederse bu da kaçınılmaz. Ancak burada hiç de nesnel olmayan bir ön koşul var: “Bazı insanların egemenliği devam etmeli!” Yaşam insandan daha değerliyse, merkezde insan değil de yaşamın kendisi varsa bu nesneler gün gelecek bu ön koşulu da geçersiz kılacaktır. Toplumsal dönüşümü bu kez insan değil makine gerçekleştirebilir!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 457 24.01.2025)

Uzakopya

Tanol Turkoglu — Fri, 27 Nov 2020 18:15:34 +0000

Uzakopya

27.11.2020

HBT #244

4 Dakikalık Okuma

Bill Gates’e göre pandemi bitse bile iş seyahatleri yarı yarıya, ofiste çalışma günleri ise üçte bir oranında azalacak!

Jorn Barger kim mi? “Weblog” ifadesini ilk kullanan kişi. Uzun sakallarıyla elinde tuttuğu bir kağıtta şöyle yazıyor: “Weblog kelimesini ilk ben kullandım ama bundan bir kuruş bile kazanamadım”. Yıl 1997. Aradan iki yıl geçer ve Peter Merholz bu ifadeyi ortadan ikiye ayırarak İngilizce bir kelime oyunu yapar: We blog! İşte Web 2.0 dünyasının ilk dinamolarından “blog” kelimesinin ortaya çıkış hikayesi. (O arada weblog “webin dökümü, logu”, we blog ise “biz bloglarız/biz blogluyoruz” şeklinde tercüme edilebilir). Yeni bir olgunun isim babası olmak hoş olabilir ama her zaman şan-şöhret getirecek diye bir garantisi yok.

Zamanın ruhuna koşut olarak yükselişe geçen yeni kelimelerden bir tanesi de “remotopia” (remote+utopia). Evden veya başka bir yerden çalışmak anlamında kullanılıyor. Belki de “uzakopya” (uzak+ütopya) olarak Türkçeleştirilebilir. Ofis dışında evden-uzaktan (“esnek”) çalışma olgusu pandemi sürecinde ortaya çıkmadı. Yirmi yılı aşkın bir tarihi var. Özellikle de beyaz yakalı hizmet sektörlerindeki istihdamın yükselişe geçmesiyle belirlemeye başladı. Temel motivasyon bir yanda giderleri optimize etmek diğer yanda ise bireyin psikolojisinin trafik gibi çevre koşullarından etkilenmesini asgariye indirmek idi!

Dünya Ekonomik Forumu’nun tespitine göre tarihe geçecek bir yıl olan 2020’nin başında beyaz yakalı işgücünün ancak yüzde beşi uzakopya modeliyle çalışırken pandemi ile birlikte bu oran yüzde ellilere çıkmış durumda. Geçtiğimiz günlerde bir açıklama yapan Bill Gates pandemi bitse bile iş dünyasına getirdiği bazı ögelerin değişmeyeceğinin altını çizdi. Gates’e göre (normale dönüldükten sonra) iş sehayatleri eskisine göre yarı yarıya, ofiste çalışma zamanı ise üçte bir azalacak.

Uzakopya çalışma modelinde adreslenmesi gereken pek çok detay var. Altyapıdan lojistiğe, performans-başarı kriterlerinden çalışma saatlerine kadar. Ancak gözardı edilme potansiyeli yüksek bir husus söz konusu. “Senkron” çalışmayı gerektiren durumlarla ilgili. Eski esnek uzakopya modelinde çalışma tanım gereği ağırlıklı olarak asenkron idi. Senkron çalışmayı gerektiren durumlar telefon ile yapılan görüşmelerle sınırlı tutulabiliyordu (Çağrı merkezi gibi işin doğası telefon görüşmesi yapmayı gerektiren alanlar hariç).

Oysa 2020 yılında, Zoom sağolsun, evden-oradan-buradan gerçekleştirilen uzakopya çalışma modeli, özellikle yönetici görevlerindeki bireyleri, neredeyse sekiz saatlik iş gününün tamamını senkron geçirmeye zorluyor! Madem ofiste değilsin, madem dijital ajandan meşgul göstermiyor bu demektir ki bir sonraki zoom toplantısına katılabilirsin. Dijital ajandalar (“calendar”) malum, bireyin gün içinde herhangi bir zaman diliminin dolu olup olmadığı gösterir. Örneğin saat 14.00 ile 15.00 arasında bir toplantı yapılacaksa ve kişinin ajandası meşgül görünmüyorsa, o saat dilimi için bir toplantı talebi yapılabilir. Oysa kişinin takvimi belki de zaten 13.00–14.00 ve 15.00–17.00 arasında iki farklı dijital toplantıyla doldurulmuştur. Bu demektir ki kişi saat 13.00’ten 17.00’ye dek deli danalar gibi o zoom’dan bu teams’e şu skype’tan bu Webex’e koşturup duracak! Diji diji!

Bu yoğunlaştırılmış senkron uzakopya çalışma modeli bireylerin kısa sürede tükenmişlik sendromundan muzdarip hale gelmesine neden olabilir. Uzakopya diyarının ilk kuralını unutmamak lazım: İnsanlar evde yan gelip yatmıyor!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 244 27.11.2020)

WeForum – Tanol Türkoğlu

Akıllı Çağ için İşbirliği