Dijital (Z)atlılar Dijüsküdar’ı geçerken…

Mark Zuckerberg’in geçtiğimiz günlerde Facebook’ta yayınladığı bir paragraflık mesaj farklı yorumların yapılmasına neden oldu. Bir grup Zuckerberg’in sessiz sedasız Metaverse macerasına son verdiğini ve odağını yapay zekâya çevirdiğini iddia ederken bir başka grup onun yapay zekâyı metaverse yolculuğunda daha etkin kullanmak üzere harekete geçtiği yorumunu yaptı.

Her iki değerlendirmenin de doğru yanı var. Asıl kritik parametre zaman boyutu. Kısa vadeli perspektiften bakıldığında Meta grubunun da ChatGPT ile başlayan “generative” (üretken) yapay zekâ yarışına dahil olarak özellikle Whatsapp ve Instagram etkileşimlerinde bundan istifade etmek arzusunda olduğu yorumu yapılabilir. Uzun vadeli perspektiften incelendiğinde ise tüm bu yapay zekâ girişimleri günün sonunda metaverse yolculuğunun birer etabı olarak yerini alacaktır.

Öncelikle metaverse ile yapay zekâ arasındaki irtibatı netleştirmek gerek. Metaverse denildiğinde akla ilk ve son gelen teknolojik bileşen sanal gerçeklik ve onu temin eden gözlükler, aparatlar. Oysa bu metaverse altyapısını oluşturan üçlü sacayağının sadece bir bacağı. Diğer iki önemli yapı taşı ise yapay zekâ ve blokzinciri teknolojileri. Örneğin gelecek on sene içinde metaverse ekonomisinin bir trilyon dolar düzeyine ulaşacağını öngören kaynaklar bu rakama ilgili yapay zekâ, blokzinciri, kriptopara ve NFT boyutlarını da dahil ediyor. Sadece sanal gerçeklik boyutunu değil.

Blokzinciri, kripto ve NFT’nin önemi metaverse ortamında ekonomik aktiviteleri gerçekleştirme sürecinde kullanılıyor olmalarıyla ilgili. Sanal bir etkinliğe katılmak istiyorsanız, onun “bilet”ini fiziksel dünyadaki bir web sitesinden satın almayacaksınız. İlgili metaverse ortamının “içinden” edineceksiniz. Bunu güvenli bir şekilde gerçekleştirmenin en pratik yolu da kriptopara veya token ile ödeme yapmak. Ya da şu an dijital dutluk statüsünde olan dijital arsalardan birkaç parsel satın alarak gelecekte torundan küfür yememek istiyorsanız, satın alma işleminin sonucunda size ulaştırılacak dijital tapunun bir NFT olması yüksek ihtimal.

Peki yapay zekâ? Metaverse ortamında bilişsel kapasiteye sahip olacak nesnelerin tamamının da fiziksel dünyadaki insanlar tarafından yönlendirileceğini beklemek tam doğru olmayacaktır. Nasıl ki şu an sosyal medya ortamlarında “insan gibi” etkileşim kuran yazılımlar (chatbot vd.) varsa metaverse ortamında da belli bir zekâ ışıltısı gösterecek dijital nesneler olacak. Peki bu nesneleri kim yönlendirecek? Zuckerberg’in deyimiyle YZ Karakterleri (“AI personas”).

Bankanızın metaverse şubesine girdiğinizde sizi karşılayan bir YZ Karakter olacak. Bankacılık işlemlerinizi tıpkı eski güzel günlerde olduğu gibi onunla karşılıklı muhabbet ederek yapacaksınız. Hatta metaverse şubesinde her banka müşterisi “özel” olacak. Size atanan YZ Karakter sadece size hizmet verecek. Onun cinsiyetini, giyim-kuşamını, sesini, kaşını, gözünü arzu ederseniz siz şekillendireceksiniz. Yakında dijital koku kavramı da gündeme gelecek. Kullanacağı parfüme bile karışabileceksiniz.

“Yeni internet” olarak metaverse ortamının “ölmesi” bir konu, Facebook-Meta girişiminin bu süreçteki yatırımının “ölmesi” ayrı bir konu. İkincisinin fani olma olasılığı ilkinden çok daha yüksek. Sonuçta iki büyük tekno-pastayı aynı şirketin yediği pek görülmüş bir şey değil. Belki de yaşı tutanlar Zuckerberg’in nasıl çuvalladığını büyük bir zevkle izlerken dijital atına atlamış Z’ler başka başka metaverse ortamlarında dijital Üsküdar’ı çoktan geçmiş olacaklar!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 363 16.03.2023)

Facebook, eski çalışanının dediği gibi, ahlaken iflas etmiş bir şirket mi?

Eski Facebook çalışanı Frances Haugen, geçen hafta ABD Meclisi’nde verdiği ifadede Facebook için bu ifadeyi kullandı: Ahlaken iflas etmiş bir şirket! Bunun temelinde yatan şey ise şirketin kar etmek söz konusu olduğunda öteki hiçbir toplumsal olguya duyarlı davranmaması. Örneğin nefret söylemi, örneğin dezenformasyon! Eğer nefret söylemi ya da dezenformasyon şirketin daha çok para kazanmasını sağlıyorsa, Haugen’e göre Facebook’un anlayışı, bırakın isteyen istediğini söylesin şeklinde. Hele söz konusu içerik İngilizce’den başka bir dildeyse (örneğin Türkçe) neredeyse hiçbir denetim ya da uyarı mekanizması yok!

Bir başka etken ise bu tür içerik kontrolü yapacak personel sayısının yetersiz olması! Anlaşılan Facebook’un öz değerlerinden birisi de ünlü insanların hata-yanlış yapmayacağı, yalan-dolan şeyler paylaşmayacağı inancı. Çünkü ünlülerin içeriklerine karşı hiçbir filtreleme yapmadıkları da Haugen’in tespitlerinden birisi. Haugen’e göre 2018 yılında şirketin kullandığı algoritmalarda yapılan değişiklikler içerikteki bu kırılganlığın temel sebebini oluşturuyor.

Haugen, Instagram ile ilgili de ilginç şeyler söylüyor. Facebook’un satın almış olduğu uygulamalardan birisi olan Instagram’ın özellikle ergenlik çağındaki kızları olumsuz yönde etkilediği tespit edilmiş ancak hasır altına itilmiş bir gerçek!

Tabii bunlar ispat edilmeye muhtaç iddialar. Beklenen ise konunun uzmanı nesnel bir ekip tarafından ortaya atılan bu iddiaların araştırılması ve sonuçlarının paylaşılması. Oysa Haugen’in de altını çizdiği gibi Facebook’un “kötü” özelliklerinden birisi de “şeffaf” olmaktan sürekli kaçınması. En son birkaç ay önce şeffaflık konusundaki duruşlarını araştırsınlar diye davet ettikleri akademisyenlere sundukları verilerde bile şeffaflık göstermedikleri ortaya çıkmadı mı?

Eski çalışanın mecliste ifade vereceği gün ne ilginçtir, Facebook troykası (Facebook-Instagram-WhatsApp) altı saatlik bir kesintiyle sarsıldı. 2019’dan beri Facebook’un karşı karşıya kaldığı en büyük kesinti (2019’daki kesinti 24 saat sürmüştü). İlk başlarda bir siber saldırı şüphesinden bahsedildi ancak daha sonra konunun Facebook’un veri merkezleri arasındaki iletişimi sağlayan konfigürasyonların bozulmasından kaynaklandığı bildirildi. Yazınca basit görünen bu teknik hata çözülmesi oldukça dertli bir süreç. Öyle ki firma ülkenin bir ucundan diğerine veri merkezlerindeki bilgisayarları ayağa kaldırmak için uzman taşımak zorunda kaldı.

Bu kesinti sürerken bir ara Facebook.com alan-adının birkaç dakikalığına da olsa sahipsiz, satın alınabilir statüye düştüğü haberi (ve ekran görüntüsü) interneti dalgalandırdı. Hatta Twitter’ın sahibi Jack Dorsay, şaka yollu, fotoğrafı retweet edip “Kaça?” diye sordu. (Meraklısına not: Böyle bir durumda birisi o alan adını satın alsa bile, birkaç saat sürecek yasal bir süreçten sonra alan adı asıl sahibine iade ediliyor – o nedenle kaçan büyük bir balık yok!)

Görünen o ki eskiden madde bağımlılığının birey üzerindeki yıkıcı etkileri şimdilerde Facebook gibi sorumsuz sosyal medya siteleri aracılığıyla ortaya çıkıyor. Önceliği farklı, kötü niyetli şirket sahipleri-yöneticileri-yatırımcıları, güzel bir kavramın daha (anlık dijital etkileşim) içine etmek üzereler! Doğudan batıya, kuzeyden güneye! Değişen bir şey yok! Eline gücü geçiren, diğerlerine zulmediyor!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 290 14.10.2021)

Dünyada dijital uçurum %40 düzeyindeyken, Türkiye’de %23! Dünyada günlük “internet tüketimi” 6 saat 54 dakika, Türkiye’de ise 7 saat 57 dakika!

WeAreSocial sitesinin 2020 yılına ait istatistikleri açıklandı. Buna göre Türkiye’de internet erişimi olan nüfus oranı geçen seneye göre beş puan artarak %77’ye yükseldi. Bugün Türkiye’de 65 milyon 800 bin kişinin internet erişimi var. Bu nüfusun yüzde doksanı sosyal medya kullanıcısı (60 milyon).

Geçen sene bir kişinin günlük internet erişim süresi 7 saat 15 dakika idi. Bu sene internet süresi sekiz saate merdiven dayamış durumda: 7 saat 57 dakika. Bu sürenin 4 saat 19 dakikasında internete mobil cihazlardan bağlanılıyor. Internette gerçekleştirilen en popüler aktiviteler yine aynı: Video izlemek (3 saat 13 dakika), sosyal medya (2 saat 57 dakika) ve müzik dinlemek (1 saat 35 dakika)! Geçen seneki değerlere göre video izlemek bu sene 13 dakika, sosyal medya 11 dakika, müzik dinlemek ise 20 dakika artmış.

Türkiye’de en çok ziyaret edilen web siteleri ise şöyle: Google, Youtube, Hürriyet, Sözcü, EBA, Google Türkiye, Sahibinden, Trendyol, Hepsiburada ve EksiSozluk (Semrush istatistiklerine göre). SimilarWeb’e göreyse ilk onda Instagram, Twitter ve Zoom var.

Geçen seneyi evde geçiren Türkiye yine de hava durumunu merak etmeden duramamış. Google’da en çok arama yapılan kelime “hava durumu”. Diğer popüler kelimeler içinde “EBA”, “çeviri”, “altın” da yer alıyor.

Mobil dünyayla ilgili Türkiye’nin bazı istatistikleri şöyle: Geçen sene Türkiye’de 3 milyar 420 milyon adet uygulama (app) indirilmiş. 550 milyon dolarlık işlem yapılmış. En popüler kategoriler ise şöyle: Chat, sosyal medya, video izleme, müzik dinleme, oyun, alışveriş, bankacılık-finans ve sağlık. Öte yandan Türkiye’de bir sosyal medya kullanıcısının ortalama 9.4 adet sosyal medya hesabı var.

Bazı popüler site ya da uygulamalarda geçirilen süre ise şöyle: Whatsapp ayda 15 saat, Instagram 19,7 saat, Facebook 13,1 saat, TikTok 14 saat, Twitter 7,8 saat, Youtube 18,8 saat ve Netflix 8,3 saat!

Türkiye’de e-ticaret istatistikleri açısından yıllık ciro hacimleri de şöyle gerçeklemiş durumda: Seyahat-konaklama 5 milyar 790 milyon dolar. Moda-güzellik 4 milyar 720 milyon dolar. Elektronik 2 milyar 430 milyon dolar. Yiyecek-kişisel bakım 825,5 milyon dolar. Mobilya-beyaz eşya bir milyar 260 milyon dolar. Oyuncak-hobi 2 milyar 70 milyon dolar. Dijital müzik 119 milyon 700 bin dolar. Video oyunları 569 milyon 600 bin dolar. Türkiye’de kişi başına yıllık bin dolar düzeyinde dijital ödeme yapılırken, yaklaşık 50 dolarlık yemek siparişi veriliyor.

Dünya genelinde ise internet nüfusu 4 milyar 660 milyona, mobil kullanıcı sayısı ise 4 milyar 200 milyona ulaşmış durumda. Erişim açısından dijital uçurum dünyada %40 düzeyindeyken Türkiye’de %23! Günlük internet süresi dünyada 6 saat 54 dakika. Bunun 2 saat 25 dakikası sosyal medyada geçiyor. Dünyada internetin başında en çok zaman geçiren ülke Filipinler iken (10 saat 56 dakika) listenin sonunda Japonya var: 4 saat 25 dakika!

Dünyada internet kullanıcılarının %56,4’ü dezenformasyondan şikayetçiyken bu oran Türkiye’de %61,6! Daha mustarip ülkeler de var: Brezilya (%84,6), ABD (%67,5). Hollanda’da ise bu oran %32,3 düzeyinde!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 258 05.03.2021)

Whatsapp’tan Telegram’a dijital göç yağmurdan kaçarken doluya tutulmak anlamına gelmesin!

8 Ocak Cuma gecesi ve onu takip eden hafta sonu boyunca Türkiye büyük bir dijital göçe tanıklık etti. Whatsapp’ın “malumun ilanı” şeklindeki yeni kullanım şartlarını kabul etmediği taktirde erişimin engelleneceğini öğrenen kullanıcılar akın akın Telegram’a geçmeye başladı. Akla en son gelecek soruyu başta sormalı: Bunun sebebi mahremiyetin ihlali miydi yoksa bitecek olan bir bedava hizmetten devam etmekte olan bir bedava hizmete sıçramak mı?

Konu mahremiyet ile ilgili olabilir. Belki de pek çok kullanıcı Whatsapp’ın bugüne dek zaten bu türden bir veri transferini gerçekleştirdiğini bilmiyordu. Whatsapp yenilediği şartname ile daha sonra “yok ben duymadım, yok ben bilmiyordum” denmesinin önüne geçmek istemiş olabilir. Bireysel kullanıcılar farkında olmasa da Türkiye’yi rahatsız eden bir çifte standart var. GDPR yasasına sahip AB’de “kabul etmiyorum” diyen bir kullanıcı Whatsapp kullanmaya devam edebilecek. Ancak GDPR benzeri KVKK yasasına sahip Türkiye’de kabul etmiyorum diyenler 8 Şubat’tan itibaren kullanamayacak! Mark Bey’e anımsatmak lazım: Türkiye bir dijital muz cumhuriyeti değildir! (Türkiye’de Rekabet Kurumu ve KVK Kurulu konuyla ilgili iki ayrı soruşturma başlattı ve ihtiyaten hizmetin kesintiye uğratılması uygulamasını askıya aldı).

Dijital dünyada altın kuralı anımsamak gerek: Sunulan mal/hizmet bedavaysa asıl mal/hizmet durumuna düşürülen onu kullananlardır. Bu genel yaklaşımın her durum için geçerli olmayabileceğinin altını çizmekte fayda var. Bir kurum ya da kuruluş bugün ve gelecekte kar amacı gütmek ya da istihbari bir işlev görmek amacıyla kurulmamışsa, onun kullanıcıları da mal/hizmet yerine konulmuş olmaz!

Whatsapp’ın haberi yayılınca göçün büyük bir kısmı Rus menşeili Telegram uygulamasına doğru gerçekleşti. Nispeten marjinal kalan bir kısmı ise Elon Musk’ın da işaret ettiği Signal uygulamasına. Fiili durum bir kenara teknolojik altyapısına bakıldığında Telegram’ın Whatsapp’a yakın özellikler taşıdığı görülecektir. Yani teorik olarak aynı mahremiyet ihlal potansiyeli Telegram’da da mevcut. Signal’in burada biraz daha avantajlı duruma geçme nedeni açık kaynak kodlu bir uygulama olması. Yani bugün Signal uygulamasını oluşturan yazılımın tamamını dileyen internet üzerinden indirip, içinde ne var ne yok inceleyebilir. Tıpkı hijyeniyle övünen bir restaurantın mutfağını müşterilerine açması gibi. Bu da şu anlama gelmektedir: Saklayacak bir şeyleri olsa (örneğin öyle söylemedikleri halde verileri bir yere aktarıyor olsalar) kodları açmazlardı. Çünkü normal kullanıcı kodlardan bir şey anlamaz ama yazılım uzmanları kodu didik didik edip varsa o gizli özellikleri bulabilir.

Türkiye’nin soruşturma hamlesinin sonucunda belki de Whatsapp geri adım atacak ya da ülkeden toptan çekilecek (ya da eski yoğunlukta kullanılmayacak). Ancak bireylerin de yağmurdan kaçarken doluya tutulmaması gerekir. Gönül ister(di) ki göğsünü gere gere ortalıkta dolaşan yerli uygulamalarımız olsun. Onları kullanalım ve bu sayede verilerimiz başka ülke firmalarının veritabanına gitmesin! Ama o arada (özellikle güven tazeleme gereksiniminde olan kamu kurum ve kuruluşlarının) kolayca erişebileceği kırılganlıkta da olmasınlar! Bu kategoride geliştirilmiş mevcut yerli yazılımlar uzmanların değerlendirmesine göre mahremiyet açısından Whatsapp ya da Telegram ile aynı kategoride. O nedenle bekleyip görmek lazım!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 252 22.01.2021)

Facebook’un parçalanmasını isteyenlerin endişesi rekabetin sekteye uğramakta olduğu mu yoksa bunun gerisinde politik bir motivasyon mu var?

Geçtiğimiz günlerde Facebok’un kurucularından Chris Hughes ilginç bir açıklama yaptı ve Facebook’un bölünmesini isteyenler kervanına katıldı. Sebep basit: Facebook sahibi olduğu Instagram ve Whatsapp ile birlikte sosyal medya dünyasında öyle devasa bir konuma sahip ki ortaya liberal ekonominin ruhuna aykırı bir tablo çıkıyor. Zuckerberg dijital dünyanın astığım astık kestiğim kestik bir dijital imparatoru olmuş durumda. En azından kağıt üstünde.

Ayrıca Hughes gibi düşünenlerin altını çizdiği bir husus var: Bu Zuckerberg’in karakterinden, aldığı ya da alabileceği kararlardan ayrı düşünülmesi gereken kategorik bir durum. Liberal ekonomide hiçbir kişi ya da ticari kuruluş bu denli büyümemeli. Neden? Çünkü bu denli büyüme rekabeti olumsuz etkiler. Rekabetin zaafiyete uğradığı bir ortamda ise kapitalizmin büyümesi sekteye uğrar. Öte yandan Zuckerberg şu an Facebook yönetim kurulunda %60 oy hakkına sahip. Bir başka deyişle diğer hissedarlar birleşip onu indirmek istese bile bunu başaramaz.

New York Times’taki yazısında Hughes kendisi dahil Facebook’un kurucu ekibinde yer alanlar için bir özeleştiri de yapmış. Geliştirdikleri içerik gösterme algoritmasının kültürü etkileyebileceğini, seçimleri dolaylı yoldan da olsa manipüle edebileceğini, totoliter liderlerin bundan istifade edebileceğini öngörmemiş oldukları için.

İnsan düşünmeden edemiyor: Hughes’ün bu açıklamaları samimi mi yoksa bir tür günah çıkarmak mı? Belki de şu bilgiyi resme dahil etmek gerekir. Hughes Facebook’tan 2007’de ayrılmış. Yani şirket kurulduktan üç sene sonra. Yakın zamanda ayrılmış olsaydı samimiyeti sorgulanabilirdi. Öte yandan Hughes’ün politik bir geçmişi de var. Örneğin Facebook’tan ayrıldıktan sonra Obama’nın seçim kampanyasında görev almış.

Messenger, Instagram, Whatsapp ayrı birer şirket haline getirilmeli mi? Facebok bu şekilde bölünmeli mi? Bu sayede global sosyal medya dünyası daha rekabetçi bir hale gelebilir mi? Yoksa bu çıkışların arkasında politik bir motivasyon mu var? Örneğin Facebook’un da dolaylı yoldan dahil olduğu Cambridge Analytica olayı olmasaydı belki de Trump ABD’de başkan seçilemeyecekti.

Eğer politik motivasyon nedeniyle bu türden bir lobi çalışması yürütülüyorsa, mevcut ABD yönetimi dikkate alındığında Facebook’un kısa vadede parçalanacağını beklemek pek olası görünmüyor. Trump’ın temel motivasyonu para. Facebook gibi gelirinin neredeyse tamamını reklamdan kazanan bir şirket, vergisini ödediği sürece Trump’ı rahatsız etmeyecektir. Peki ya namuslular da namussuzlar kadar cesur çıkarsa. Facebook ya da benzeri sosyal medya sitelerini Makyavelist bir yaklaşımla ele alıp, benzer manipülasyonlar yaparsa? Eh o zaman işin rengi değişir. Malum dünyanın her yerinde iktidar için meşru olan şey muhalefet için öyle olmak zorunda değil. Batı ile Doğu’nun bu açıdan farkı nerede? Karda yürürken iz bırakıp bırakmamakta belki de. Yoksa herkes karda yürüyor!

Tabii bu ABD için yeni değil; benzer bir durum daha önce AT&T ve Microsoft’un da başına gelmişti. AT&T yıllar alan hukuksal süreç sonucunda parçalanmıştı. Microsoft ise para cezası ile kurtulmayı bilmişti. Ancak belki de resmi olmayan bir şartla. Sonuçtan bir kaç sene sonra Bill Gates firmadaki aktif görevlerini bırakmıştı. Bakalım Facebook’un ve Zuckerberg’in akıbeti ne olacak?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 167 – 07.06.2019)

1 Dakikada Internet istatistikleri ne kadar gerçekçi? Gerçek ötesi dünyanın dijital posasını çıkardığı 21.yüzyıl bireyi böyle durumlarda nasıl bir tavır almalı?

Bazı kitap fuarları var; katılımcı adetleri her geçen yıl düzenli olarak artıyor. Artış oranı göze batacak cinsten değil. Ancak yine de artış var mı; var! Benzer bir durum 1 Dakikada Internet istatistiklerinde de görülmeye başlıyor.

İlk önce visualcapitalist.com sitesine göre 2019’da 1 dakikada internette olanlar:

• Google : 3,8 milyon arama
• Facebook : 1 milyon kullanıcı girişi
• SMS : 18,1 milyon mesaj
• Youtube : 4,5 milyon video izleme
• App : 390 bin (Apple, Android toplam)
• Instagram : 347 bin görüntüleme
• Twitter : 87 bin 500 kişi bağlı
• Eposta : 188 milyon gönderim
• WhatsApp, Messenger : 41,6 milyon mesaj
• Snapchat : 2,1 milyon snap
• E-Ticaret : Neredeyse 1 milyon dolar
• Netflix : Neredeyse 700 bin saatlik video izleme

Rapor, aynı kaynak tarafından bir önceki yıl da yayınlanmıştı. Oradaki istatistiklere bakıldığında düzenli şekilde artış gösteren dijital ögeler şöyle: Google 3,7’den 3,8 milyona. Facebook 973 binden 1 milyona. SMS 18 milyondan 18,1 milyona. Youtube 4,3 milyondan 4,5 milyona. App adedi 375 binden 390 bine. Eposta 187 milyondan 188 milyona. eTicaret 862 bin dolardan 1 milyona.

Listede olumlu ya da olumsuz yönde farklılık gösteren kalemler şöyle: Instagram 174 binden 347 bine, Netflix ise 266 binden neredeyse 700 bine yükselmiş, Snapchat 2,4 milyondan 2,1 milyona düşmüş. Twitter için bir önceki sene mesaj adetleri açıklarken, bu sene Twitter’a bağlı kullanıcı sayısı açıklanmış.

İlk gruptaki istatistikler gerçekçi olmaktan öte belli bir artış algoritmasına bağlanmış, bilgisayar tarafından artırılıyor gibi. Instagram ve Netflix’teki anormal artış da düşündürücü. Neyse parası verilmiş sanki. Sahtekar dijital kahramanların tatlı tatlı bellettiği gerçek ötesi dünyada yaşamanın zihinlerde bıraktığı bir tür dijital posa! Neyin doğru, neyin yanlış olduğu hem önemini kaybetmiş durumda hem de kimsenin farkı tespit edecek ne becerisi ne de motivasyonu var!

Kesin olan bir şey varsa o da 21.yüzyılın dijital bireyinin bir yol ayrımına geldiğidir. Bilgiye dayalı her konuda! Ya kendi çıkarı uğruna insanlığını göz ardı edecek, işine ne geliyorsa onu doğru kabul edecek. Ya da her ne pahasına olursa olsun gerçeğin peşinden koşacak! Tarihe geçmiş, gönüllerde taht kurmuş isimli-isimsiz tüm kahramanlar az seçilen ikinci yoldan gitmiştir. Diğerleri ise zaten hiç yaşamamışlardı! Bakalım dijital kuşaklar ne yapacak?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 158 – 05.04.2019)

Yıkıcı olan ileri teknolojiler mi yoksa onu kullanan ilerlemeci bakış açısı mı? Yıkıcılık sadece birey üzerinde mi? Yoksa kültür de bundan nasibini alıyor mu?

İleri teknolojilerin “yıkıcı” olduğu sürekli altı çizilen bir olgu. Bu tespitini iki boyutta genişletmek olası. Birincisi yıkıcı olanın sadece ileri teknoloji olmadığı. İkincisi ise yıkıcılık unsurunun sadece birey için değil aynı zamanda kültür için de söz konusu olabileceği.

Yıkıcılığın izi (aşırı bir yorumla) “Tüfek çıktı, mertlik bozuldu” tespitine kadar sürülebilir. Tüfek ileri bir teknoloji mi(ydi)? Kılıç, hançer vb gibi kesici muadillerinin yanında evet; bugün ise hayır. Teknolojik gelişimdeki bu “ileri” düzeyden “düşüş” bellidir ki aslında o alandaki “gelişme”yle ilintili. Bir başka deyişle yıkıcılık ögesi teknolojinin üstüne atılırken farkında olmadan bir gölgeleme yapılıyor. Ve asıl yıkıcı olan şey o gölgenin ardında görünmez oluyor: İlerleme!

Gelenekçi bakışın rakip gördüğü “ilerleme”yi eleştirmesindeki sebeplerden birisi de bu olsa gerek. İlerleme yıkım getiriyor. Birey için, olmadı toplum için, olmadı kültür için. Alıştığımız şeyler eskiyor, kullanılmaz hale geliyor. Üstelik bakış açısı ne olursa olsun kişi bunu kabul etmek zorunda kalıyor. Asfalt yolları, otomobili gelenekçiler de kullanıyor.

Öte yandan ilerlemenin yıkıcılık özelliği sadece birey üzerinde etkili olmuyor; kültürel ögeler de bu yıkımdan nasibini alıyor. At ile seyahat tarih olunca, nalbantlara talebin ortadan kalkması birey üzerindeki (nalbantlar) yıkıcılığa örnekse telefon, eposta, SMS ve anlık mesajlaşma sistemlerinin ortaya çıkmasıyla mektup yazmanın tarih olması da kültürel anlamda bir yıkıma örnektir.

Bellidir ki mektubun bilgiyi, havadisi, duyguyu vs iletme yönündeki temel işlevi yukarıda anılan ileri teknolojiler sayesinde çok daha verimli yapılabilir hale geldi. Birbirine bu sebeplerden dolayı mektup yazanların artık onu kullanma gereği duymaması olağan. Ancak mektuba başka amaçlarla başvuranlar da olmuştur. Onlar için mektubun işlevi hala geçerli. Örneğin edebiyat-sanat-siyaset insanları tarih boyunca birbirleriyle iletişim kurmak için mektuplaşmışlar. Bunların pek çoğu o kişiler öldükten sonra gün ışığına çıkarılıyor, kitaplaştırılarak yayınlanıyor. O metinlerde sadece iki kişi arasındaki özel iletişimi değil, aynı zamanda kültürel, sanatsal, edebi, politik vs konularındaki görüşleri, tespitleri, saldırıları, savunuları da okumak mümkün. Özellikle bu ikinci boyut o mektupların herkes için değer taşıyan (iletişimden öte kültürel) bir öge olmasını sağlıyor.

Gündelik kullanım esas alındığında teknoloji mektubu gereksiz hale getirse de yukarıda anılan bu ikinci boyutu açısından mektup varlığını sınırlı bir alanda da olsa sürdürecektir. Dünün genelgeçer kültürel bir ögesinin bugün ya da gelecekte marjinal bir köşeye sıkışıp kalması sadece dijital teknoloji öncesine ait ögeler için mi geçerli? Hayır. Dijital teknolojilerin kendileri için de benzer bir yıkıma uğrama olasılığı var. İletişim imkanlarını ele alalım. Dijital ağlara bağlı kişiler önceleri eldeki tek imkan olan eposta ile iletişim kuruyordu. Daha sonra ICQ gibi mIRC gibi anlık iletişim ağları ortaya çıktı. Onu bir yanda MSN diğer yanda SMS izledi. Şimdi WhatsApp, Telegram gibi uygulamalar revaçta. Yarın onların da pabucu dama atacak yepyeni araçlar çıkacak. Ancak birileri bir kenarda hala WhatsApp ile SMS ile iletişim kurmaya devam edecek. Tıpkı bugün mektupla iletişim kurmaya devam edenler gibi!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 121 – 20.07.2018)