Yapay zeka en iyi şartlarda “görünürde özbilinçli” olabilirmiş. Peki insan?

Microsoft’ta yapay zeka işlerinin başındaki yönetici Mustafa Süleyman yapay zekadaki özbilinç kavramı ile ilgili ilginç bir yaklaşımda bulunuyor: Makinedeki özbilinç kavramını “görünürde özbilinç” şeklinde değerlendirmek daha doğru olacaktır.

Microsoft’tan önce Google’ın satın aldığı DeepMind’ın kurucuları arasında yer alan Süleyman yapay zeka konusundaki uzman kişilerden birisi (1984 doğumlu Süleyman’ın babası Suriyeli annesi İngiliz). “Görünürde Özbilinçli Yapay Zeka” (Seemingly Conscious AI – SCAI) özde şu uyarıda bulunuyor: Bir yapay zeka ile kurulacak etkileşimin derinliği, duygusal bağlamı vb. insanda onun bilinçli bir şahsiyet olduğu imajını oluşturabilir. Ancak bu geçerli değildir. O nedenle etkileşimdeki rolü baz alındığında yapay zekanın ancak görünürde bir özbilince sahip olduğundan bahsedilebilir.

Doğru ancak bir de işin göstergebilimsel bakış açısı var. O bakış açısıdır ki algısal gerçeklik ile “asıl” gerçeklik arasında “sorun yaratmayan” bir ayrıklık oluşturmaktadır ve modern toplumun pek çok ögesi bu ayrıklık üzerinde yaşam bulmaktadır. En yakın örnek olarak Windows ya da MacOS gibi işletim sistemleri verilebilir. Bilgisayarın içinde olup bitenler ile bir kullanıcının ekran-klavye-fare kullanarak yaptığı şeylerin tanım kümeleri farklıdır. Kullanıcı ekranda “görsel bir ögeye” (örneğin ikon) “tıklarken”, bilgisayarın içinde olan bir grup elektronik devre arasında gidip gelen elektrik akımıdır.

Bilinç söz konusu olduğunda benzer bir “görünürde”lik insan için de geçerli. İnsandaki bilinç ne zaman “görünürde” olmaktan çıktı da “gerçek” oldu? İnsan daha bilincin ne olduğunu tam anlamıyla tanımlayamamışken. Çünkü bilinç tanım gereği kişisel bir şey. Nesnel olarak tanımlanabilecek, standartları üzerinde metrikler geliştirilebilecek bir şey değil. Sağlıklı bütün insanlarda bir bilinç olduğu kabulü var ama yol pek de oradan öteye gidemiyor.

İşte sosyal medya! Bir turnusol kağıdı gibi son yıllarda bu gerçeğin daha anlaşılır hale gelmesini sağladı. Aynı gerçeklik farklı bireyler tarafından farklı ölçütlerde değerlendirilmeye ve ona göre doğru ya da yanlış olarak nitelendirilmeye başladı. Bunun güzel bir adı da var: Post-truth! (Gerçek-ötesi, doğru-ötesi).

Bu “ötesi” takısı kişide farklı anlamları çağrıştırabilmekte. Bir şey daha iyi bir alternatifi icat edilerek aşılmış gibi. Örneğin saatte ancak 100 kilometre yapabilen bir otomobilin saatte 240 km. yapabilen biri tarafından “aşılması” gibi. Oysa öyle değil! “Ötesi” burada biraz da “arkası”, “karanlığı” gibi (nahoş) bir şey çağrıştırmalı. Post-truth özelliklerine sahip bir bilgi örneğin daha doğru-nesnel değil de daha öznel bir bilgi anlamına gelmekte. Eskiden “kuzguna yavrusu şahin görünür” idi. Şimdiki kuzgun tüm dünyanın da yavrusunu şahin gibi gördüğünü kabul etmekte (gerekirse etmeye zorlamakta).

Özbilinç insan için “görünürde” olabiliyorsa makine (yapay zeka) için “ancak görünürde seviyesinde kalması” bir yetersizlik değil, tam tersi ulaşılabilecek azami seviye anlamına gelecektir. Bu ise Süleyman’ın bir diğer tespiti ile tatlı bir çelişki yaratmakta. Süleyman, tipik bir kapitalist sanayi toplumu paradigmasıyla şu vizyonu çiziyor: “Yapay zekayı insanlar için geliştirmeliyiz, bir kişi olsun diye değil”. Eski makineler için bu tür tek-taraflı öngörülerde bulunmak normaldi. Ancak söz konusu yapay zeka olduğunda akla şu soru da geliyor: “Acaba yapay zeka(lar) bu konuda ne düşünüyor (olacak)?”

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 489 19.09.2025)

Apple cihazlarını yapay zekâ destekli hale getiriyor!

Apple Haziran ayı içinde kendi cihazlarına entegre edeceği yapay zekâ sistemini tanıttı. Müstakil bir ismi de var: Apple Intelligence! Kısaltınca “artificial intelligence” isminde olduğu gibi A.I. oluyor.

Bu YZ Apple cihazlarda çeşitli işlevleri yerine getirebiliyor. Örneğin eposta metinlerini bir editör gibi elden geçirebiliyor. Metnin tonunu düzeltebiliyor (resmi ton, dost canlısı ton vb. gibi). Metni özetleyebiliyor. Son okuma yapıp gramer hatalarını düzeltebiliyor.

OpenAI’in Dall-E yapay zekasında olduğu gibi metinden resim üretebiliyor. Üretilen resimler ilgili Apple uygulamalarına entegre edilebiliyor. Keza fotoğraf arşivinden resimler de bu süreçte kullanılabiliyor. Bu resimlerden kişilerin avatarını üretmek mümkün. Ya da önemli günlerinde kendileriyle paylaşmak üzere belli bir konsepte uygun resimlerini üretmek. (örneğin süperman halini almış bir baba ya da pamuk prenses görünümlü bir kız evlat).

Apple’ın yapay zekâsı video klip de üretebiliyor. Fotoğraf arşivindeki resimleri kullanarak. Malum şu an Apple cihazlarda kişileri yüzlerinden tanımlamak mümkün. Böylece tanışma günü kutlamasında sevgiliye birlikte çekilmiş fotoğraflardan bir video hazırlamak olası. Metinden resim üretmek yeni ve kişiye özel emoji üretme imkânı da sunuyor. Örneğin havada uçan bir caretta emojisi oluşturulabilir. Bu görsel başkalarıyla paylaşılabilir.

Yapay zekâ deyince ilk akla gelen uygulamalardan olan sesli dijital asistan Siri de güçlendirilmiş bir versiyon ile sunuluyor. Böylece Siri daha karmaşık komutları yerine getirebiliyor. Eskisinden farklı olarak Siri sadece sesli değil yazılı komutlara da cevap verebilir hale geliyor. Bir tür Siri’nin sessiz modu!

Apple Intelligence cihaz üzerinde ve bulutta olacak şekilde iki modelde sunuluyor. Cihazda çalışan biraz geriden geliyor. Bulutta çalışan versiyonunun ise ChatGPT’nin ücretsiz sürümü olan GPT 3 düzeyinde olduğu söyleniyor.

Şurası bir gerçek ki bilgisayarların başlangıçtan beri yazılı etkileşim üzerine geliştirilmiş olması sona doğru yaklaşıyor. Menülerden ilgili opsiyonları seçerek işlem yapmak insan doğasına uygun bir iletişim modeli değil. İnsan anlık iletişimini ağırlıklı olarak sözel-sesli şekilde gerçekleştirmeyi tercih ediyor. Şu an klasik bir çağrı merkezi dahi arandığında, işlemi gerçekleştiren insan asistanın önünde menülerle erişilebilen bir bilgisayar ve iletişim modeli var. Telefonun ucundaki kişi her ne kadar şu gün şuradan şuraya bir uçak bileti almak istiyorum diye talepte bulunsa bile işlem menü destekli bir yapıda gerçekleştirilebiliyor.

Yapay zekanın getirdiği en büyük sıçrama ise bilgisayar-insan etkileşimini giderek sesli-sözel bir modele dönüştürecek olması. Bunun ilk adımını ChatGPT 4o modeli ile atmıştı. Apple şimdi Siri üzerinden bunu ilerletmek çabasında.

Bunun yazılı ilksel örneği arama motorlarında sunulmuştu. Şimdi de bir işlem çubuğu söz konusu. Sesli komutları alacak. Gereğini yerine getirecek. Tıpkı uzay ile ilgili bilim kurgu eserlerinde olduğu gibi. “Bilgisayar, gemiyi şu yörüngeye oturt!”

Bellidir ki benzer bir iletişim modeli diğer donanımlara da gelecek. En büyük donanım parklarını yöneten Microsoft Windows ya da Linux işletim sistemleri mesela. Dışa dönük bireyler için müthiş bir sıçrama. Peki bilişsel becerileri nispeten daha gelişmiş olan içe dönükler? Onlar da bilgisayarları ile sözel iletişim kuracak mı? Peki bir başka soru: Çalışma saatleri içinde ofiste kimseye çaktırmadan bilgisayar oyunları nasıl oynanacak? Derin mevzu!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 432 01.08.2024)

Bağlı olmak başa dert!

Anımsıyorum. Otuz beş sene önce mezun olurken üniversite yıllığına aldığımız “özlü sözler”den birisi de şöyleydi: “Eğer inşaat mühendisleri yazılımcıların kod yazdığı şekilde bina inşa etselerdi ilk ağaçkakan tüm uygarlığı yerle bir ederdi”. Bilişim dünyasının laneti çok bağlı ve çok şeffaf bir sektör olması.

Tedbirli muhasebecilerin hiçbir yere bağlamadan tek tabanca çalıştırdığı bilgisayarlar bir yana, dünyada neredeyse herhangi bir yerel ağa ya da internete (kısaca en az bir başka bilgisayara) bağlanmadan çalışan bir bilgisayar kalmadı gibi. Hal böyle olunca kaos teorisi-kelebek etkisi hemen devreye giriyor. Dünyanın bir ucundaki bir bilgisayarda ortaya çıkan hata dünyanın öteki ucuna kadar pek çok bilgisayarı etkileyebiliyor.

Öte yandan bu tür yan etkiler ortaya çıktığı an su yüzüne çıkıyor ve tüm dünyanın ilgisini çekebiliyor. Örneğin hukuki bir dava dosyasında ya da bir ameliyathanedeki olası aksaklıklar bunlardan olumsuz etkilenen bireylerin ya da daha genelde kamuoyunun önüne bu denli hızlı ulaşmıyor. Bunda belki de bilişim sektörünün nispeten genç olması bir etken. Yeterince kıdemli olsaydı belki bilişim sektörü de önce çalışanlarını güvenceye alacak ölü noktalar, prosedürler, çalışma prensipleri icat edebilirdi.

Geçtiğimiz günlerde Microsoft Windows işletim sistemi kullanan bilgisayarlarda global çapta gündeme gelen sorun basit bir hatanın ne denli büyük sonuçlar doğurabileceğini göstermesi açısından önemliydi. Dünya çapında havayolu şirketlerinden finans kuruluşlarına kadar pek çok firma ve bunların kullanıcısı konumundaki bireyler olumsuz etkilendiler. İnsanlar bilet alamadı, uçaklar kalkmadı, para transferleri yerine getirilemedi.

Bu tür problemler sanki ilk defa başa geliyormuş gibi felaket tellallığı yapmak da moda oldu. Şehrin bir ucundaki bir trafik kazasının öteki ucunda trafik sıkışıklığına neden olması bu denli kanıksanmışken olay bilgisayar ağlarında geçtiğinde birden en olmadık kalite standartlarına göre eleştiriler başlıyor. Bu bile dijitale geçişin, dijital dönüşümün dünyada tamamlanmamış olduğunun bir göstergesi. Dijitali idrak eden birisi, metropollerdeki trafiği idrak eden birisi gibi tepki verir. Demek ki dünya hala dijital köylü olmadı dijital kasabalı!

Bilgisayarların çalışmaz hale gelmesi nispeten pasif bir olumsuz etki yaratma potansiyeline sahip. Yapılması planlanmış işlerin yapılamaması. Hiç değilse yanlış yapılmasına pek neden olmuyor. Olursa zaten bunlar sorundan ziyade korsan saldırı olarak değerlendiriliyor. Ancak iş yapay zekâ olursa etkilerinin bu şekilde pasif kalması beklenmeyebilir. Yapay zekâ sadece işlerin aksamasına neden olmakla kalmayıp, işlerin öngörülmez şekilde (yanlış, güdümlü vb) yapılmasına bile ön ayak olabilir. İyi kötü kendine ait bir zekaya sahip olma sürecinde çünkü.

Günümüzün üretken dar yapay zekacıklarından bu tür katastrofik sonuçlar üretmesi beklenmese de o merakla beklenen genel düzey yapay zekaya ulaşıldığında sorunlar da sadece nicel değil nitel anlamda da büyüyebilir-değişebilir-dönüşebilir.

Güçlü (ve belki de nükleer) silahlarla yapılacak bir dünya savaşından sonraki savaşların baltalarla, mızraklarla yapılacağını öngören bilim kurgu öyküleri yazılmıştı. Benzer bir durum nükleere başvurmadan, dijital sayesinde de yapılabilir. Ağaçkakanlar dijitali yerle bir ettiğinde o güne dek bir bilgisayarın-cep telefonunun tuşuna dahi basmamış olanlar dünyadan geri kalacak olana sahibi olabilir!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 431 25.07.2024)