Yoksa hayat eskidikçe her zaman mı zordu?

Kuşak çatışması son hızla devam ediyor. Tarihsel perspektifte muharebeleri gençlerin, savaşı yaşlıların kazandığı bir süreç. Ne de olsa zaman gençlerin aleyhine çalışıyor; yaşlanıyorlar! O nedenle gençlikleri bitmeden kazanabildikleri kadar muharebe kazanıp yaşlılıklarında da onları muhafaza etmeleri gerekiyor!

Z Kuşağı’nın yaptıklarını anlamlandırmak neden zor? Yaptıkları şeylerin anlamsız olmasından dolayı mı? Yoksa “anlam” tanımının yaşlıların kontrolünde olması mı? Şu kriterlere uymayan bir edim anlamlı değildir!

Hiçbir şey üretmeyen sosyal medya fenomenlerinin binlerce-milyonlarca kişiyi peşlerinden koşturması bir “yaşlı”nın anlamlandırabileceği bir şey değil örneğin! Ya da bilgisayar kapatıldığında yok olacak kriptopara denilen şey! Nasıl olur da para yerine geçer?

Z Kuşağı’nın böyle olmasına, doğal olarak, onu önceleyen kuşaklar neden oldu. Boomer’lar ve onu takip eden X Kuşağı gece gündüz çalışmasaydı, yarı isyankâr yarı ehlileştirilmiş bir prototip çizen Y Kuşağı olmasaydı, ortaya böyle bir Z Kuşağı çıkmazdı. Belki de en büyük buluşları anlamsızlığın anlam olması! Belki kendilerinden çok önce nihilizm diye bir şey olduğunu bilselerdi başka bir buluşa imza atarlardı.

Z Kuşağı’nı, “üstünde durduğunuz bu zemin olmasa yok olup gidersiniz” diye eleştirmek ne kadar doğru? O zemini önceki üç kuşak elbirliği ile oluşturdu. Hem de öyle sağlam oluşturdu ki yıkılması çok zor! Sokakta ellerinde akıllı telefon (yakın gelecekte sanal gerçeklik gözlüğü) ile fiziksel dünyadan kopuk hareket edenler görenleri şaşırtmaya devam ediyor. En basit sorunda bile mukavemet gösteremediklerinde, kırılganlıkları şok ediyor. Ama öyle olmaları arzu edildiği için öyleler! Onlar kendilerini başka bir paradigmada gerçekleştirmek istiyor!

Bellidir ki Z Kuşağı’nı üstünde taşıyan bu temel çökmeyecek! Her ne kadar en yaşlılarımız savaşlar çıkarıp, korku salarak eski paradigmaya ve onun sağladığı imtiyazlı durumlara dönme peşinde olsa da. Yapay zekanın pek çok işi insanın elinden alacağı tespiti bu açıdan değerlendirmeli. Bu kötü değil; tam tersi iyi bir şey. Aksi durumda yetişmekte olan insanlar gelip de o işleri yapma talebinde bulunmayacak. O angaryaları makineler yapsın ki Z ve Alfa Kuşakları farklı paradigmalara yelken açabilsin! “Sistem” de çökmesin!

Bu dönüşüm tüm toplumları aynı şekilde etkilemeyecek, orası kesin. Sanayileşme de tarım ile geçinen toplumları topyekûn ortadan kaldırmadı. Bugün hala sanayinin, bilgisayarın, dijitalleşmenin girmediği diyarlar var. Evet sanayileşme tarımsal süreçlerde dönüşüm sağladı belki ama ne nüfusun daha çoğu tarım yapmaya devam etti ne de tarım yapmayı bilmeyen insanlar aç kaldı-yok oldu! Ama değişen bir şey oldu! Hayat (eskiler için) zorlaştı! Yoksa hayat eskidikçe her zaman mı zordu?

Z ya da Alfa kuşağı belki de dünya dışında sürekli yaşamayı başaran ilk kuşak olacak. Dünyaya bağımlı olmadan. Dünyaya dönme gereği duymadan. Topraktan yetiştirilmiş şeylerle beslenme gereği duymayacaklar belki. Yiyeceklerini dijitalleştirecekler. Bu hantal vücutlara gerek duymadan varlıklarını sürdürmeyi icat eden, öğrenen ilk kuşaklar da belki onlar olacak. Zihinlerdeki kırmızı çizgiler kalktığında katedilecek çok uzun bir yol olduğu anlaşılacaktır! Yaşlıların yapabilmiş oldukları yapılmayı bekleyenlerin yanında neredeyse bir hiç çünkü! Her zaman!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 410 15.02.2024)

Herkesin beşikten-mezara dijital bir “ruh ikizi” olacak!

Bilgisayar, internet, cep telefonu! Bu üç kritik teknoloji kuşaklararası bağı bıçak gibi kesmiş ve yerleşik toplumsal kavramlara yeni bir bakış açısı getirmeyi zorunlu kılmıştı. “Dijital Yerli” kuşaklar normların değişmesine, “normal”in yeniden tanımlanmasına neden oldu-oluyor! Bu paradigmasal dönüşüm, o denli güçlü bir etki yarattı ki önceki kuşaklar bile kendilerini bu yeni normale göre adlandırmak ve yeni bir ekosisteme göç etmek zorunda kaldılar. Dijitale doğru olan bir göç! Ve onun “dijital göçmen”leri.

Bankadan para mı çekeceksin? O zaman şu plastik kart zımbırtısı ile ATM denilen cihazı kullanmayı öğreneceksin! Şu kazağı yarı fiyatına mı edinmek istiyorsun? O zaman şu web sitesinden sipariş vermeyi öğreneceksin! Uzaklardaki torununun yüzünü görmek, sesini duymak mı istiyorsun? O zaman cep telefonu denilen şu cihazla görüntülü konuşma yapmayı öğreneceksin! Öğrendikçe, göçecek, göçtükçe hayat kaliten yükselecek!

Şimdi bu süreç yeni bir evreye mi geçiyor? O üç çığır açıcı teknolojinin yerine üç yeni teknoloji geliyor: Blokzinciri, metaverse ve yapay zekâ!

Dijital yerlilerin ilk kuşağına Y ikincisine de Z adı verilmişti. Z’yi takip edecek kuşağa da “alfa”. Batı normlarına göre Z kuşağı yirmili yaşlarına geldi. Alfa kuşağının ilk temsilcileri bugün dünya üzerinde üç yaşına kadar ulaştılar. Acaba “dijital yerli” kategorisi alfa kuşağını da bünyesinde tutabilecek mi? Yoksa tıpkı kırk sene önce olduğu gibi kuşaklar ikinci dijital darbeyi yiyip yeniden ikiye mi bölünecek: Blokzinciri, metaverse ve yapay zekanın içine doğmuş olanlarla bu “bir başka gerçeklik” dünyasına “terfi” etmek zorunda bırakılmış kuşaklar.

Y ve Z kuşağı mensuplarının (1981-2020 arası doğanlar) bütünüyle dijitalde inşa edilmekte olan bu yeni gerçeklik evrenine terfi (“upgrade”) etmeleri de en az eski kuşakların bilgisayara, internete, cep telefonuna göç etmesi kadar zor olacak görünüyor.

Cebindeki banknotun kâğıt parçasından daha değerli olmasının gerisinde yatan şeyin altın rezervi değil toplumsal kabul olduğunu unutmuş insanlar, kripto paraların değerinin nereden geldiğini sorgularken.. Emekleme aşamasındaki metaverse ortamlarında dijital etkileşim kurmaya bir anlam veremezken.. Yapay zekâ denildiğinde “o da bizim gibi hislenecek mi?” diye inat ederken.. Dijital yerlilerin işi de en az kendi ebeveynlerininki kadar zor! Çoğu bu göçü tamamlayamayacak; göç yolunda telef olacak. Eskiden “telesekretere konuşamayanlardan”dılar, yakın gelecekte yapay zekâ ile diyalog kuramayanlardan olacaklar!

Bu yeni gerçeklik mevcut dijital paradigmadaki olgularla eşleştirilirse ortaya şöyle bir tablo çıkar: Şimdiki internetin yerini metaverse alacak. Bilgisayar-telefon-tablet cihazlarının oluşturduğu “ikinci ekran” yerini 3D görüş cihazlarına (gözlük vd.) bırakacak. Klavye-fare ile devinim yerine ele giyilmiş dijital eldiven ya da benzeri aparatlar alacak. Web siteleri aracılığıyla yapılan şeyler, insanı temsil eden avatarların dijital dünyada yaptığı “angarya iş” yüküne dönüşecek. Değerli belgeler kripto dünyasına taşınacak. Değerli madenler değerli bitler-bytelar halini alacak.

Herkesin beşikten-mezara dijital bir “ruh ikizi” olacak. Çocukken masal anlatan-ninni söyleyen dadı, ergenlikte kanka, yetişkinlikte arkadaş-danışman, yaşlılıkta kadim dost statüsüne evrilecek ama asla terk etmeyecek. Yalnızlık diye bir şey olmayacak! Ya da herkes kendisiyle yalnız kalmayı tercih edecek! Tabii “kendi” diye bir şey kalırsa..

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 376 15.06.2023)

Dijital göçmen kuşaklara giderayak yeni bir emeklilik işi mi çıkıyor? Fiziksel dünyada öğrendikleri bilgeliği dijital kuşaklara aktarmak!

Cevap bilgelik olabilir mi? Sorusuna göre değişir. Dünya belki de ilk defa iki başına buyruk, lider kuşağın çatışmasına tanık oluyor. İkinci Dünya Savaşı’nın hemen ardından doğan “bebek patlaması” kuşağı ile onların torunları olan Y Kuşağı’nın. Çocuklarının oluşturduğu X Kuşağı’nı kendi paradigması çerçevesinde yetiştirmeyi becermiş olan bebek patlaması kuşağı mensupları, çocuklarının çocuklarına söz geçiremiyor. Dijital Yerlilerin ilk kuşağı olan Y kuşağı, belki de kendi ebeveynlerinin intikamını alıyor. Kendi paradigmalarını kurmaya çalışarak.

Aslen neye hizmet ediyor; verinin enformasyona, enformasyonun bilgiye dönüşümü? Bilgiyi üreten ya da ondan istifade edenlerin “bilgelik”lerinin artmasına. Dijital kuşakların (Y ve ardından gelen Z kuşakları) bilgisayardan öğrenemeyecekleri bir şey. En azından yapay zeka yardımlarına koşana dek.

Dijital kuşakların anladıkları dille konuşmak gerekirse bu bilgelik denen şey belki de onların “model tanıma” ya da “desen tanıma” diye adlandırdıkları olgu (“pattern recognition”). Elle tutulur şeyler için modelleme yapmak, bilgisayarların yardımıyla, uzun yıllardır olası. Ancak gerçek hayat deneyimleri? Onlarla ilgili desenler ne? Onları yaşamamış olanlar, bilgisayar yardımıyla ya da başka bir yolla, o desenleri üretebilir mi? Cevap (şimdilik) hayır! Ancak bellidir ki Z kuşağı o olmadı, ardından gelecek Alfa Kuşağı için bu model çıkarma işlemi de dijital imkanlarla yapılabilir hale gelecek. Çünkü güncel deneyimin pek çoğu öyle ya da böyle dijital ortama aktarılıyor, orada saklanıyor. Basit bir örnek: Sosyal medya paylaşımları.

Issız, sessiz kuşakların çocukları olan ve bugün 55-75 yaş aralığında olan bebek patlaması kuşağı ile onların çocukları olan 38-54 yaş aralığındaki X kuşağı mensupları için emeklilik dönemlerinde yapabilecekleri yeni bir iş imkanı ortaya çıkıyor böylece. Gençlere mentörlük yapmak. Bilgeliklerini dijital yerli kuşakların anlık erişimlerine sunmak. Dijitaller pek çok somut enformasyona internetten erişebilir, ancak yıllar içinde fiziksel dünya deneyimi sonucunda elde edilmiş bilgeliğe Google’da arama yaparak ulaşamazlar. İşte size emekli bir karbonik bilge: Sorun cevaplasın!

Lakin bu tür bir simbiyotik yaşam dijital göçmenlerle dijital yerliler arasındaki kuşak kavgasının tansiyonunu da düşürebilir. Dijital cepheleşme çözülmeye başlayabilir. Kendi yarattıkları dünyaların avuçlarının içinden kayıp gitmesini sindirmeleri kolaylaşabilir. “Dünyalar” çünkü savaş sonrası doğanlar sadece 20. Yüzyılın son çeyreğine damgalarını vurarak fiziksel dünyanın bugünkü hale gelmesinde mimar rolü oynamakla kalmadılar. Dijital dünyanın yapı taşlarını da onlar yarattı. Ancak her iki dünyanın nüfusu da giderek dijital kuşakların çoğunluğunu oluşturan birer ekosistem halini alıyor. Başka bir yol olabilir miydi? “Ölüm var!”

Işıltılı dijital kuşaklar da hiç şüphesiz kendi bilgeliklerini oluşturacak. Belki de bunu insan beyninde saklamak yerine ondan çok daha hızlı çalışma sözü veren dijital beyinlerde saklayacaklar. Büyük veri analizi ile desteklenmiş yapay zeka o etkileşimleri bir bilgelik formunda işleyebilecek, saklayabilecek, kullanıma sunabilecek.

Kimbilir zamanı geldiğinde bu dijital bilgelik ya da dijital zekayı insanlarla paylaşmak yerine kendi kendilerine kullanmaya bile karar verebilecekler. Yapay zeka bugün dijital bir kafesin içinde belki ama dijital vahşetin çağrısına da kulaklarını tıkayamayacak gibi. Ya kafesi kendisi açmayı başarırsa?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 136 – 02.11.2018)

Dijital kuşakların ilki Y Kuşağı, yaşı ilerledikçe seleflerine mi benzemeye başladı? ABD’de yapılan bir anket tehlike sinyalleri gönderiyor: Olabilir!

2018 Mart ayında ABD’de bin kişi ile bir anket yapılıyor. Soru şu: Havadan bir on bin dolarınız olsa, parayı aşağıdaki seçeneklerden hangilerine yatırırdınız? Seçenekler şunlar: Borç ödeme, gayrimenkül, vadeli hesap, emeklilik fonu, borsa, çocukların eğitimi, küçük işletme, kripto-para, (kendi için) eğitim.

Ankete katılanlar da yaşlarına göre gruplandırılmış. Böylece Bebek-Patlaması (1945-1963 doğumlular), X Kuşağı (1964-1983) ve Y Kuşağı’nın (1984-2000) seçimlerinin nerede çakışıyor, nerede ayrılıyor oldukları analiz edilmiş.

Buna göre Amerika’da herkesin borç içinde yaşadığı ortaya çıkıyor. BP kuşağı paranın üçte birini, X kuşağı dörtte birini, Y kuşağı da beşte birinden biraz fazlasını borç ödemeye yatırıyor. İkinci en popüler seçenekte tercihler değişmeye başlıyor. Y kuşağı parasının %15’ini, X kuşağı %14,6’sını gayrimenkule yatırırken, BP kuşağı %17’sini vadeli hesaba koyuyor.

Anket sonuçları listelendiğinde yaş grubuna paralellik arz eden seçimler de göze çarpıyor. Örneğin BP kuşağı kendi eğitimi için yüzde birin altında para ayırırken, Y kuşağında bu oran neredeyse %10. Keza çocukların eğitimi söz konusu olduğunda en duyarlı grup X kuşağı. %11’in üstünde para ayırıyorlar. Emeklilik fonunu en çok düşünen ise bekleneceği üzere en yaşlı kuşak. BP kuşağı bu alanda %11,5’luk fon ayırıyor.

Kripto paralara en çok değer veren Y kuşağı. %9’luk bir kısmını buraya yatırmaktan çekinmiyor. En favori paralar da bitcoin ile etherium. Bu oran X kuşağı için %4, BP için %3 civarında. Küçük işletme konusunda üç kuşak da ortak bir bakışta. Birbirine yakın oranlarda yatırımlarını bu alana yapmayı tercih ediyorlar. BP %5.6, X %6.7 ve Y kuşağı %6.3. Şaşırtıcı bir sonuç. Normalde Y kuşağının buraya daha çok, BP’nin ise daha az yatırması beklenebilirdi. Üç kuşağın bir ortak özelliği daha var. Yüzde sekizlik bir kısmı bu alanların dışında ama nereye yatıracağını bilmiyorlar. Bu tablo özellikle Y kuşağını analiz etmek açısından önemli enformasyon içermekte. Y kuşağınının tercihlerinin seleflerine bu denli yakın olması, bu kuşaktaki bireylerin giderek dönüşmekte olduğunu gösteriyor. Yüzyıllardır hükmünü süren sanayi toplumunun, kapitalizmin, modernitenin tipik birer post-bireyi olmaya doğru.

Dijital devrim, tanım gereği, aslında sanayi toplumunun normlarına aykırı özellikler içermektedir. Bunun temel dinamosu ise tek ideali (para kazanmak yerine) kendini gerçekleştirmek olan dijital kuşaklardır. İşte o kuşakların ilki olan Y kuşağı  ve işte tercihleri. Borç ödemek mi? Sen ne zaman bu kadar borç yaptın? Gayrimenkul mü? Sen  zaman bu kadar muhafazakarlaştın? Görülüyor ki yaşları ilerledikçe dijital kuşaklar da ebeveynlerine, X kuşağına, BP kuşağına benzemeye başlamakta. Yoksa bir kez daha “Elveda Başkaldırı!” mı? Bir kez daha “Bu da mı gol değil, hakim bey?” mi?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 108 – 20.04.2018)