Turing 900 öğrenciye burs veren bir kurum. Bursiyerlerin kurum ile irtibatı aydan aya hesaplarına yatan bursları değil. Hafta sonları gerek şehir içi günübirlik turlar gerekse de konferans, sinema, dinleti etkinlikleri ile yaşam vizyonlarını genişletiyorlar. Atölye çalışmalarında ise meraklı oldukları konularda işin uzmanları ile derinlemesine etkileşim içine girme imkanı buluyorlar.

Bu sene Turing bursiyerlerine Yapay Zeka & Dijitalleşen Toplum adlı bir konuşma yaptım. Konuşmanın çatısını 90lı yıllardan itibaren ivmelenen dijitalleşme ve onu oluşturan üç evre oluşturdu. Bu evreler sırasıyla bilginin dijitalleşmesi, süreçlerin dijitalleşmesi ve işgücünün dijitalleşmesidir. Süreçlerin dijitalleşmesine “dijital dönüşüm”, işgücünün dijitalleşmesine odaklanan eğilimine de “Endüstri 4” demek yanıltıcı olmaz.

Endüstri 4 üç temel teknoloji üzerinde yükselmeyi hedeflemiştir. Yapay Zeka, Nesnelerin Interneti ve Büyük Veri. Konuşma bu kavramları derinlemesine analiz etti. Pratik örneklerle bu teknolojileri irdeledi. Son bölümde ise bitcoin çevresinde kriptopara olgusu ile bunun altyapısını oluşturan blokzinciri mimarisine yer verildi.

Eric Schmidt’in de ifade ettiği üzere “teknoloji, özünde yıkıcıdır”. Yetişmekte olan kuşaklar da bugün revaçta olan pek çok teknolojinin ya da yaşamsal sürecin ortaya yeni çıkacak teknolojilerle yıkılacağına şahit olacak. Bu başdöndürücü süreçte ayaklarını sağlam basacakları zemin ise kendilerini bilmek ve özdeğerlerini tespit ederek kendilerine bir yol belirlemek!

Sanayi Devrimi başlangıcı olan bir olgu. O halde sonu da olacak. Ancak kendisi bunu reddediyor. Bugüne dek üç evreden geçip geldi. Mekanik, elektrik, elektronik. Halihazırda işgücünü makineleştirerek dördüncü bir evreye geçmeye çalışıyor. Kendi paradigması böyle bakmasına neden olurken, acaba yaşanmakta olan dönüşüm evrimsel mi yoksa devrimsel bir adım mı?

Dijital topluma geçiş üç aşamalı ele alınabilir. Bilginin dijitalleşmesi, süreçlerin dijitalleşmesi, işgücünün dijitalleşmesi. Sanayi 4 refleksi işgücünü üç temel dijital teknolojik öge üzerinde dönüştürmeyi hedefliyor: Yapay Zeka, Nesnelerin Interneti ve Büyük Veri.

Turing Testi, beyaz yakalı işgücünün de dijitalleşmesi ve CxO kodlu albenili üst düzey ünvanların yerini DxO ‘ların alması (örn. Digital Executive Officer, Digital Financial Officer vd.)

Ve tüm bunların yanında yeni bir finans-takas modeli oluşturma yolunda ilerleyen kripto-para dünyası. Kırk senedir tuvalet kağıdı statüsündeki banknotlara yönelik gösterilen toplumsal mutabakat, birler ve sıfırlardan oluşan şifreli sayı dizilerine karşı da gösterilebilecek mi?

Kadıköy Rotary Kulübü’nün daveti üzerine kulüp üyeleri bu konularla ilgili görüş ve deneyimlerimi sundum. Merak uyandırıcı, etkileşimli bir ortamın oluşmasını birlikte sağladık.

Toplumsal dönüşümün yapıtaşları nelerdir? Tarım toplumundan sanayi toplumuna geçmiş olan yeryüzü kültürü kalan ömrünü sanayi toplumu olarak mı geçirecek? Yoksa yeni bir toplumsal paradigma sıçraması mı yaşanacak?

“4. Sanayi Devrimi” doğru bir ifade mi? Sübjektif doğruların sesinin objektif gerçeklerden daha çok çıktığı post-truth dünyada, yazılım cephesinde büyük veri destekli yapay zeka uygulamaları, donanım cephesinde robot, robotumsu, android vb. formları, ekonomi cephesinde bitcoin ile gündeme gelen kriptopara olgusu, en büyük aracı kurum olan “devlet” müessesesinin yeniden tanımlanmasını gerektirecek potansiyele sahip blokzinciri teknoloji mimarisi sanayi toplumunu yeni bir evreye mi taşıyor?

Yoksa bunlar yepyeni, müstakil bir toplumun oluşmasına zemin hazırlayan devrimin bileşenleri mi? Dijital Devrim!

Bu ve benzeri soruları bu sene onbeşincisi gerçekleştirilen Limmud Kültür Konferansı’nda gündeme getirdim. Cevaplar vermek için değil, daha çok kişi bu soruları sorup sentez yapabilsin amacıyla!

CHP Üsküdar İlçe Teşkilatı’nın eğitim seminerleri kapsamındaki bu konuşmada Dijital Dünya’nın gelişimi üzerinde durdum. 1980lerden başlayarak bilgisayarlaşma dijitalleşme ve dijital dönüşümü tetikledi. Önce bilgi dijitalleşti, sonra da süreçler. Sıra işgücünün dijitalleştirilmesinde: 4. Sanayi Devrimi.

İşgücünün dijital dönüşümünün sağlanmasında temel itici güçler yapay zeka, nesnelerin interneti ve büyük veri. Öte yandan bu teknolojilerin yanısıra gelişme gösteren iki önemli yıkıcı teknoloji daha var: Blokzinciri ve bunun üzerinde yükselen başta bitcoin olmak üzere kriptoparalar. Bu dönüşüm belki de yepyeni bir yapının habercisi olacak. Yeryüzü kültürü sanayi devriminden bu yana ilk defa farklı bir sıçrama yapacak. Öyle ki bu sıçrama sanayi toplumu paradigması ile açıklanamayacak!

Öte yandan Web 2.0 ile birlikte gündeme gelen sosyal medya bir yandan webin ayakta kalmasını sağladı diğer yandan başta dezenformasyon olmak üzere sosyokültürel yaşama olumsuz şeyler kattı. Bunun zirvesi post-truth bir dünyadır; objektif gerçekliğin kişisel doğrularla eğilip bükülmesi.

Dijital postacı da kapıyı iki kere çalar mı? Yoksa bir kere “kötü” damgası yiyen bireyin yapay zeka (gözetleme) sistemleri nezdinde kendini aklaması imkansız mı (olmalı)?

Ranker.com sitesine göre en popüler on bilim kurgu dizisinden birisi de Person of Interest. Dizinin başrol oyuncularının başında tanıdık bir sima var. Lost dizisinde adadaki deneyleri yapan ekibin lideri Ben Linus rolündeki Michael Emerson! Person of Interest dizisi ise güvenlik ve yapay zeka konuları çevresinde gelişen polisiye bir dizi. Buna göre 11 Eylül saldırılarından sonra bir yazılım firması ABD hükümeti için özel bir yapay zeka yazılımı (“Makine”) geliştiriyor. Bu yazılım dijital iletişimi, veritabanlarını ve güvenlik kameralarını kullanarak tüm ülkeyi “izliyor” ve devlete karşı terör eylemleri yapmaya kalkan teröristleri tespit etmeye çalışıyor.

O arada aynı yazılım her ne kadar gündelik adi suçlu ya da mağdurları da önceden belirlese de devlet bunlara önem vermiyor. Ancak bunlara önem veren birileri var. Yazılım ile iletişim içinde olan yaratıcısı Harold Finch (M.Emerson). Bir kaç kişilik özel bir ekiple, zaman zaman polisten de destek alarak bu adi suçluları yakalamaya çalışıyor.

Olaylar dizi ilerledikçe başka bir boyuta evriliyor. Bir yandan devletin yasadışı olarak vatandaşlarını gözetlediği ortaya çıkıyor ve yazılımın kapatılmasına hükmediliyor, diğer yandan ise benzer başka bir yapay zeka yazılımı (“Samaritan”) özel bir şirketin eline geçiyor. Bu şirket yazılımı ABD hükümetine satmak yerine kiralıyor. Bu sayede ortaya çıksa bile hükümet böyle bir yazılıma sahip olmadığını açıklayabilecek. Ancak bu ikinci yapay zeka yazılımı ilkinden farklı bir eğilime yöneliyor. Daha çok insanın kurtulması için bazı insanların feda edilmesini mübah sayan bir anlayışa sahip.

Dizide etik bir tartışma da dolaylı yoldan alevlenmeye başlıyor. Böyle bir yapay zeka olmalı mı? Örneğin kamuoyu desteğini artırmak için ABD başkanına bir suikast düzenlemek kabul edilebilir mi? Senatöründen sokaktaki vatandaşına kadar kitlelerin tepkisi benzer. Şahsen bana bulaşmadığı sürece güvenlik için ne gerekiyorsa yapılabilir!

Dizide laf dönüyor dolaşıyor bu tür bir yapay zekanın otonomisi olmalı mı sorusuna geliyor. Kendisi uygun gördüğü taktirde insanları, tek tek veya kitlesel olarak imha edebilmeli mi? Yoksa bugün de pek çok bilim insanının savunduğu gibi yapay zeka her ne kadar ileri düzeyde veri analizi yapsa da günün sonunda insanlığın emrindeki tipik bir yazılım seviyesinde mi kalmalı?

Kötü insanların varlığına rağmen geliştirilecek ileri düzeyde bir yapay zeka yine de iyiliği elinden düşürmemeli mi? Pragmatik bir yaklaşım sergileyerek, gerekirse kötü sonuçlarla bitecek kararlar da vermeli mi? Bir kere kötü yola sapmış bir insanın ikinci bir şansı olmalı mı, yoksa kesinlikle topluma bir tehdit olarak mı damgalanmalı?

Yeryüzü kültüründe bugün hala iyi veya kötü olmanın ötesinde bir insanın, sadece insan olduğu için yaşama hakkı var. Peki gelecekte bu türden yapay zeka yazılımları kısmi dahi olsa yetkiyi eline aldıklarında o yetki alanı içinde karar verirken insana insan olduğu için müsamaha gösterecek mi? Göstermeli mi? Tuzu kuru olduğu müddetçe her birey müsamaha gösterilmemesini isteyecektir. Ta ki kader onun kapısını çalana dek!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 172 – 12.07.2019)

Yaşam önce var oldu. Yazılım katmanında tasarım yapmayı öğrenerek “hızlandırdığı” evrimsel gelişimi donanım düzeyinde de başarabilir mi?

Max Tegmark Yaşam 3.0 adlı kitabında Yaşam’ın evrelerinden bahsediyor: Biyolojik, kültürel ve teknolojik. Yaşamın birinci evresi bütünüyle evrimsel gelişmeye göre değişim gösteriyor. “Öğrenmek” mutasyona dayalı evrimle gerçekleşiyor. Bu evredeki yaşam formlarının gerek donanımları gerekse de yazılımları açısından evrim dışında bir imkanları yok. Bu yaşam formu 13,8 yıllık evrenin son dört milyar yılında mevcut.

İnsan ile yüzbin yıl önce başlayan ikinci evrede de “Yaşam” yazılım katmanında “tasarım” yapabilir hale geldi. Elini sıcak bir şeye değdirdiğinde canının yandığını “öğrenen” insan bir daha aynı nahoş durumla karşılaşmayacak şekilde “öğreniyor”. Bunun için kuşaklar boyu evrim geçirmesine gerek yok. Çünkü “aklı var”! Ancak donanım düzeyinde (insan bedeni) yine evrimsel gelişmeye bağımlı. Tegmark’a göre Yaşam’ın üçüncü evresinde yaşam formu donanımını da tasarlayabilir hale gelebilecek. Kuşaklar sürecek evrimsel bir gelişimi beklemeden. Bunun gerisinde yatan temel teknolojik motivasyon ise yapay zeka!

Mükemmelleşmeye doğru gitmek isteyen bu gelişim sürecinin amacı nedir? Bununla ne tür bir sonuca varılmak istenebilir? Olası cevaplardan en ilgi çekeni Yaşam’ın evrenin her köşesine yayılması olabilir. Bu mutlak bir son mu? Belki de değil. Bu düzeye gelmiş bir yaşam formu yeni bir evren kurmak da isteyebilir. Evren 2.0? Karbon ve/veya silikon temelli bir yaşam formunun yaratabileceği…

Aslında bu tür sorular şimdiye ve geçmişe daha farklı bakmayı da beraberinde getiriyor. Evren 1.0’ın mükemmel bir tasarım sonucu olmadığı çıkarımına ulaşılabilir mi? Öyle olsaydı içindeki “Yaşam” yukarıda özetlenen süreçten geçmek zorunda kalmazdı denilebilir. Acaba? Bilmiyoruz! Çünkü bu evrenin mükemmel mimarı onun içinden bir yaşam formu değil. Hiç değilse bilindiği kadarıyla!

Risklerle dolu yapay zekaya yaklaşım açısından insanlar bir kaç gruba ayrılıyor Tegmark’a göre: “Tekno-Kuşkucular”, “Dijital Ütopyacılar”, “Faydalı YZ Hareketi” ve “Ludditelar”. Tekno-Kuşkucular dışındakiler gelecek yüz yıl içinde YZ’nin insan seviyesine ulaşacağını düşünüyor. Farkları ise bunun ne tür sonuçlar ortaya çıkaracağıyla ilgili. Luddite’lara göre bu bütünüyle kötü sonuçlara neden olacak (o nedenle bu tür teknolojik inovasyon engellenmeli). Dijital Ütopyacılara göre sonuçlar çok olumlu olacak; kesinlikle desteklenmeli. Faydalı YZ Hareketi üyeleri ise dijital ütopyacılara daha yakın duruyor; ancak güvenlik konusunda çekinceleri var. Hemen bugün çalışmalara başlamayı gerektiren. Yazar ve çevresindeki uzmanların oluşturduğu “Future of Life” oluşumu bu grubun içinde yer alıyor (FutureOfLife.org). Öte yandan Tekno-Kuşkucular’ın bakışı daha farklı. Onlara göre YZ’nin gelecek yüz sene içinde insan seviyesine ulaşması mümkün değil. O nedenle de fazla dert etmemeli!

İnsanın kendi yaşam formuna bakarak, daha mükemmel bir alternatif yaratmak istemesi, sonlu bir zaman ile sınırlı olmasıyla irtibatlandırılabilir. O nedenle de mevcut evrenin olası mimarıyla bir yol ayrımında olduğu söylenebilir. Oysa “game over” olduğunda oyunu yeniden başlatan insana göre o oyunun elemanları da çok sınırlı bir zamana sahiptir. Bu o oyunun yaratıcısının (insan) sonsuz bir zamana sahip olduğu anlamına gelmiyor ki!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 171 – 05.07.2019)

Bir dediğini iki etmeyen, robot olduğu bilinmeyen dijital ruh ikizi, aşığın acaba sorularını kafasından atmasını sağlayabilir mi?

Her devirde farklı bir formda varlığını sürdürmüş sanki. Feodal tarım toplumunda zirve yapmış, sanayi toplumu (kapitalizm) ile birlikte lime lime edilmiş haliyle “aşk”ın dijital dünyada nasıl konumlanacağı üzerinde kafa patlatıyoruz. 2018 başından beri Boğaziçi Üniversitesi’nden Prof. Dr. Cem Say ile birlikte gerçekleştirdiğimiz “Dijital Kültür ve Yapay Zeka” adlı konferans serisini, yazar İnci Aral ile birlikte “aşk” konusunu irdeleyerek kapattık.

Kapitalizmin aşkı örselemesine neden olan şey belli ki onun “kontrol” odaklı ruhuna aykırı gelmesi. Aşk kontrol altında tutulamaz. Öte yandan topyekun de ortadan kaldırılamamış. Belki de iki nedenle. Birincisi insanlar içgüdüsel olarak canı gibi koruyorlar onu. İkincisi de aşkın getirdiği aşkınlık hali bireyin imkansızı başarmasına neden olabiliyor ki bu da kapitalizm için istifade edilebilecek bir öge.

Peki dijitalleşen dünyada bireyin aşk ile ilişkisi nasıl olacak? Robotlar aşık olabilecek mi? İnsana aşık robot mu üretilecek? Peki insan, hiç de o taraklarda bezi olmayan bir robota aşık olursa ne olacak? İki robot birbirine aşık olabilir mi? Bu sorular her ne kadar bilim-teknoloji gözlüğü takarak cevaplanması gerekir gibi görünse de aslında edebiyatın, bilim-kurgunun alanını işgal ediyor. Hala. Çünkü daha insan görünümünde, insan çevikliğinde bir robot cismi üretebilmiş değiliz. Hatta buna gerek var mı sorusu bile cevaplandırılabilmiş değil.

Bilimi aşalım bilim-kurgunun yolundan gidelim o zaman. Dijital insan giderek yalnızlaşan, giderek şimdiki zamanın içine hapsolan, giderek gündelik rutin işlerde çalışarak hayatını kazanmaktan mahrum bırakılan bir canlı türü haline gelmekte. Kapitalist mantık bu bireyden nasıl istifade edebilir? Onun bu beklentilerini karşılamak üzere ne tür yazılımlar, donanımlar, robotlar üretebilir? Spielberg’ün “Yapay Zeka” isimli filminde bunun ilk izine rastladık. Jude Law’un oynadığı Jigolo Joe tiplemesi.

Daha ileriye de götürülebilir bu tipleme. Öyle bir dijital dünyada birey belli ki şimdikine göre çok daha fazla dijital iz bırakacaktır. Böylece bireyin karakter yapısını analiz etmek giderek daha kolaylaşacaktır. Yetmezse buna Robin Williams’ın başrolünü oynadığı 2004 yapımı Son Kurgu (The Final Cut) filmindeki elektronik devre dahil edilebilir. Daha doğumunda ebeveynin talebi üzerine bebeğin beynine bir çip yerleştirilecek olsun. Onun tüm duygu-düşünce vb özelliklerini kayıt edecek. Kimsenin bilmediği.

Çocuk sonuçta mutlu mesut bir hayat kuramamışsa kendisine (diyelim ki 30lu yaşlarında), ortaya bir robot çıkıyor. O kişinin tüm özelliklerini bilen yapay zeka destekli bu robot bir şekilde hedefteki kişiyle yollarını kesiştiriyor ve birbirilerine aşık oluyorlar. Robotun varlık sebebi o kişinin beklentilerini gerçekleştirmek. Yılmadan, usanmadan, unutmadan, onun her anını beklenti coşkusu yaratarak geçirmesini sağlamak.

Bu türden bir çözüm tatmin edici olabilir mi? Aşıkların “acaba?” soruları bu sayede ortadan kalkabilir mi? Belki de hayır. Ancak dönüşüme uğrayabilir. Bir dediği iki edilmeyen kişi bu kez de kafasında sürekli şu soru ile yaşayacaktır: Acaba bu, o reklamlarda gösterilen, ruh ikizi robotlardan mı, yoksa gerçek bir insan mı? Bunu tespit etmenin tek bir yolu var. Ölümcül. Kesip bakacaksın! İçinde et mi var, metal mı?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 163 – 10.05.2019)

Türk Pediatri Kurumu‘nun 55. Türk Pediatri Konferansı‘nda Orhan Bursalı ve Cem Say ile birlikte bir konuşma yaptık ve yapay zeka ile gelişmekte olan yıkıcı teknolojilerin genelde dünyayı özelde ise tıp dünyasını nasıl değiştirmekte olduğunu irdeledik.

Açılışta Herkese Bilim Teknoloji Dergisi‘nin ilk üç yılını değerlendiren Orhan Bursalı, dergini çıktığı cuma günleri “beyin besleme günü” olarak ilan ettiklerini söyledi ve on bin kişilik okuyucu kitlesini yüz bine çıkarmayı hedeflediklerinin altını çizdi.

Cem Say halihazırda yapay zekanın tıptaki pratik uygulamalarını örneklerle anlattı. Ben de büyük veri, nesnelerin interneti ve kripto ekonomisinin dünyayı nasıl dönüştürmekte olduğunu ele aldım.

Son bölümde Orhan Bursalı ile birlikte yaşanmakta olanın sanayi devriminin yeni bir evresi mi (Endüstri 4) yoksa müstakil bir devrim mi (dijital devrim) olduğunu tartıştık. Bursalı’nın gönlü her ne kadar dijital devrimden yanaymış gibi görünse de bunun başarılı olup olmayacağı konusunda tereddütleri olduğunun altını çizdi.

Son yıllardaki gelişmelerin müstakil bir devrim olduğu olgusu geniş kitleler tarafından irdelenmemektedir. Bugün herkes birilerinin işaret ettiği Endüstri 4 yönünü anlamaya, onu nasıl fırsata dönüştürebileceğini analiz etmeye çalışıyor. Tüm bu icatları finanse eden kapitalizm doğal olarak böyle olmasını istiyor.

Sonra birisi geliyor ve devrimi yapıyor!

24-26 Nisan 2019’da Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi‘nde düzenlenen 4. Internet Haftası etkinliği kapsamında Prof. Dr. Cem Say ile birlikte Bilim Kurgudan Gerçeğe ve Geleceğe isimli bir konuşma yaptık.

Internet Haftası etkinlikleri Türkiye’de merhum Mustafa Akgül hocanın liderliğinde başlamıştı. 12 Nisan 1993 tarihinin Türkiye için Internetin doğum günü olması nedeniyle her yıl Nisan ayı içinde ülke sathında kutlanması, bu çerçevede etkinlikler düzenlenmesi için ülkenin dört bir yanına yazılar yazar, kamu kurum ve kuruluşlarını teşvik ederdi.

Ayrıca gerek kendisi gerekse de internete gönül vermiş olan bizler, etkinliklerde konuşma yapmak için davet eden hiç bir teklifi geri çevirmez, ülkeyi bir uçtan diğerine dolaşırdı. 2002 yılında kendisi ile Van ve Hakkari’ye dek gitmiş ve orada internet anlatmıştık.

Sıtkı Koçman Üniversitesi Bilgisayar ve Bilişim Topluluğu da Eğitim Fakültesi’nden Doç.Dr. Müge Adnan hocanın liderliğinde üç günlük bu etkinliği düzenlemiş ve bizi de davet etme nezaketinde bulunmuşlardı. Konuşmamızda Turing Testi, ünlü Dartmouth Konferansı (1956), yapay zekanın akademik gelişimi gibi hususlara değindikten sonra kült dizi Black Mirror‘dan bazı bölümleri, bünyelerindeki teknolojileri irdeleyerek ele aldık.

Haliç Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi‘nin düzenlemekte olduğu Bilim ve Teknoloji Konferansları‘nın konuğu olarak 17 Nisan 2019’da yapmış olduğum konuşmada üç önemli konu üzerinde durdum: Doğru-Ötesi (post-truth), Yapay Zeka ve Geleceğin Dijitalleşmiş Meslekleri.

Post-truth dünya ne demek? Yeni mi? İnsanlar neden gerçek yerine onun eğilip bükülmüş hallerini tercih ediyor? Türkçe’de genellikle gerçek-ötesi ifadesiyle tercüme edilen bu kavram aslında objektif gerçek yerine bireyin onu algıladığı hali olan “doğru”nun yozlaştırılmasıyla ilgili. O nedenle de doğru-ötesi demek daha uygun! Hızlanan dijital yaşamda birey artık nesnel gerçeği tespit edecek gücü kendisinde bulamadığından olguları ve kavramları “işine geldiği gibi” yorumlamayı tercih ediyor. Böylesi daha kolay!

Yapay Zeka, büyük veri analizi ve nesnelerin interneti teknolojileri ile birlikte yakın gelecekte yaşamı kökten değiştirecek. Bu çerçevede yetişmekte olan nesiller hangi meslekleri seçerse daha doğru bir karar vermiş olur? Burada temen unsur “makinenin yapamayacağı” şeyleri yapabilecek becerilere sahip olabilmek. Yaratıcılık, inovasyon, eleştirel düşünme gibi.

Yıllardır büyük bir özveri ile bu konferansları organize eden Haliç Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi dekanı Prof. Dr. Oya Oğuz’a Matematik Bölümü başkanı Prof. Dr. Ömer Oğuz’a ve öğretim üyesi Dr. Nebi Önder’e müteşekkirim!