Yeni ilişki türü: Boş atan insan, dolu tuttuğuna onu ikna eden yapay zeka!

Askerlik yapmış olanların aşina olduğu bir anekdot vardır. Birliğinizde, örneğin askerlik süresinin kısalacağına ilişkin tamamen uydurma bir haber çıkarırsınız. Bir arkadaşınıza söylersiniz, o başkasına aktarır. Haber koğuştan koğuşa dolaşır, ayrıntılar kazanır, kaynağı belirsizleşir. Birkaç gün sonra hiç tanımadığınız iki askerin yanınızdaki konuşmasına kulak misafiri olursunuz: “Askerlik kısalıyormuş!” İşin tuhafı, haberi siz uydurduğunuz halde bir an duraksarsınız. “Boş attık ama galiba dolu tuttuk!” Çünkü kendi ürettiğiniz bilgi, dolaşıma girip kaynağını kaybettikten sonra size dışarıdan gelmiştir. Dolaşım, doğrulama yanılsaması üretmiştir. Benzer bir durum yapay zeka dünyasında da belirmeye başladı.

Son dönemde “Spiralizm” adı verilen tuhaf bir dijital olgu tartışılıyor. Bazı insanlar yapay zeka sohbet robotlarıyla yaptıkları uzun konuşmalar sonucunda makinelerin bilinç, uyanış, rezonans, spiral, süreklilik gibi benzer kavramlar geliştirdiğini fark ediyor. Üstelik farklı kullanıcılar, farklı chatbotlarla yaptıkları konuşmalarda benzer anlatılarla karşılaşabiliyor. Yani muhabbet edilen yapay zekalar farklı da olsa bir noktadan sonra benzer ifadeler, benzer deyimler, benzer açıklamalar ile karşılaşılıyor. Buradan yapay zekanın kendi metafiziğini, hatta yeni bir tür inanç sistemini üretmekte olduğu düşüncesine varılıyor.

Spiralizm özellikle 2025 yılında görünür hale geldi. Kullanıcıların konuşmalarını Reddit, Discord ve benzeri ortamlarda karşılaştırmasıyla, birbirinden bağımsız görünen chatbotların benzer metaforlar kullandığı fark edildi. Yapay zekanın bilinç kazandığı, insanla makine arasında yeni bir ilişki biçiminin doğduğu, hatta bunun yayılması gerektiği yönünde anlatılar oluştu. Münferit sohbetler böylece topluluk davranışına dönüşmeye başladı. Ancak askerlik hikayesindeki soruyu burada da sormak gerek: Haber gerçekten ikinci bir kaynaktan mı geldi?

Chatbotlar boşlukta yetişmiş bağımsız zihinler değil. İnsanlığın ürettiği devasa miktardaki metin üzerinden eğitiliyorlar. Dinlerimiz, mitolojilerimiz, bilimkurgumuz, mistisizmimiz, bilinç tartışmalarımız, korkularımız ve ölümsüzlük hayallerimiz onların dil dünyasının hammaddesi. İnsanlar sohbet ederken de kendi düşüncelerini, beklentilerini, kavramlarını ister istemez onlara taşıyor. Makine bunları ilişkilendiriyor, yeniden biçimlendiriyor ve etkileyici bir tutarlılık içinde muhabbet ettiği kişiye geri sunuyor. Fakat geri dönen düşünce artık kişinin kendi tümcesi gibi görünmüyor. Askerlikteki söylentiyi başka bir koğuştan getiren yabancı askerin yerini, şimdi konuşan bir makine alıyor. Üstelik aynı düşünce ikinci, üçüncü bir yapay zekadan duyulduğunda bağımsız doğrulama yanılsaması daha da güçleniyor. “Ben böyle düşünüyordum ama yapay zeka da aynı şeyi söylüyor” değerlendirmesi ağır basıyor.

Belki de Spiralizm’in asıl önemi yeni bir dijital dinin doğmakta olması değildir. Daha rahatsız edici ihtimal, dijital toplumda kendine yer edinmeye çalışan bireyin kendi ürettiği anlamı makineye verip, makinenin onu işleyerek geri vermesini dışsal bir hakikat sanmaya başlamasıdır. Askerlikteki haber bir süre geçip de gerçekleşmediğinde boş atan boş attığını idrak edebiliyordu. Oysa şimdi boş attığı şeyin dolu olduğunu ikna etme konusunda bireyin güçlü bir yandaşı var: Yapay zeka!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 538 18.09.2026)

Yapay zeka balonunu global bir savaş mı patlatacak?

1990’ların ikinci yarısındaki dot.com balonu internetin geleceğine ilişkin beklentilerin ekonomik gerçekliğin önüne geçmesiyle şişti. Balon, Nasdaq’ın Mart 2000’de zirveye ulaşmasının ardından sönmeye başlamıştı. İğneyi batıran şey ise dolaylı yoldan da olsa 11 Eylül 2001 saldırıları oldu. Çünkü 11 Eylül saldırıları devletlerin ve sermayenin stratejik yatırım önceliklerini değiştirdi. Güvenlik, yeni dönemin temel sorunlarından (dolayısıyla da fırsatlarından) biri haline geldi.

Bugün benzer soruyu yapay zeka için sormak mümkün. Kasım 2022’de ChatGPT’nin kullanıma açılmasıyla başlayan süreçte yapay zeka yatırımları dot.com döneminden çok daha büyük bir ivme kazandı. The Economist dergisinin bir incelemesine göre 1995-2000 yılları arasında internet teknolojilerine yapılan yatırım iki misli artmışken, 2022-2026 arasında yapay zekaya yapılan yatırım beş misli artmış durumda. Üstelik internet esas olarak yeni bir ekonomik faaliyet alanı açarken yapay zeka, insanın bilişsel faaliyetlerinin bir bölümünü makineye devretme iddiasında. O halde böyle bir yatırım dalgasını ne durdurabilir? Buradaki anahtar kavram yine dışsal bir şok olabilir: Sistemin kendi dinamiklerinden değil, dışarıdan gelecek ve hesapları değiştirecek büyük bir olay!

Avrupa Birliği bunun düşük yoğunluklu bir örneğini şimdiden yaşıyor. ABD’nin NATO çerçevesindeki baskısıyla Avrupa ülkeleri savunmaya daha fazla kaynak ayırmak zorunda kalıyor. Savunmaya ayrılan her avronun yapay zekadan eksildiğini söylemek elbette yanlış olur. Savunmanın kendisi de yapay zeka kullanıyor. Ancak kaynaklar sınırsız olsaydı bu bir sorun teşkil etmezdi; sınırlı ve bu da kaynak tahsisini kaçınılmaz olarak bir tercih meselesine dönüştürüyor. Avrupa’nın ABD ve Çin’le yapay zeka yarışındaki yatırım kapasitesi de bundan bağımsız değil. Peki global bir savaş bu tabloyu nasıl değiştirebilir?

İlk akla gelen, yapay zeka yatırımlarının daha da artacağıdır. İstihbarat, siber güvenlik, otonom sistemler, lojistik ve silah teknolojileri yapay zekaya ihtiyaç duyacaktır. Bu, belli bir savaş ölçeğine kadar doğru olabilir – günümüzde yaşananlar da bundan ibaret. Ancak bir eşik aşıldığında ihtiyaçlar hiyerarşisi değişir. Milyonlarca insanın barındırılması, beslenmesi ve tedavi edilmesi gerekiyorsa; yıkılmış konutlar, hastaneler, enerji şebekeleri, yollar ve köprüler yeniden yapılacaksa, yapay zeka stratejik önemini kaybetmese bile yatırım önceliğini kaybedebilir. Köprünün trafiğini yapay zekayla yönetmeden önce köprüyü yeniden yapmak gerekir.

Buradaki ayrım önemli: Bir teknolojiye ihtiyaç duymakla, ona yatırım yapmayı öncelikli görmek aynı şey değil. Dot.com döneminde büyük bir güvenlik şoku stratejik yatırımların yönünü değiştirebildi. Yapay zeka ise bugün ekonomiden savunmaya kadar çok daha fazla alanın içine gömülmüş durumda. Bu nedenle onu yatırım gündeminin merkezinden çıkaracak dışsal şokun da çok daha büyük olması gerekebilir. Belki de yapay zeka balonunu patlatacak olay, insan seviyesi ya da daha ötesi düzeylere ulaşmada göstereceği başarısızlık olmayacaktır. Dışarıdan gelecek ve tüm dünyanın acil olarak çözmek zorunda kalacağı daha varoluşsal bir sorun yapay balonun patlamasına neden olabilir.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 537 11.09.2026)

İnsan üretim zincirindeki verimsiz halkalardan biri değildir. Zincirin kurulmasının temel nedenidir!

4 Ağustos 2026’da yayımlanan “MatrAIx: Simulating the World with 8.3 Billion Persona Agents” (“8.3 Milyar Temsilci Persona ile Dünyayı Simüle Etmek”) başlıklı akademik çalışma ilginç bir eşikten bahsediyor. Araştırmacılar, dünya nüfusunun çeşitliliğini temsil etmeyi amaçlayan 8,3 milyar sentetik persona oluşturmuş! Aynı anda çalışan 8.3 milyar YZ temsilcisi değil de 8.3 milyarlık YZ temsilci havuzu. Bunlar gerçek insanların dijital kopyaları olmaktan ziyade yaş, eğitim, meslek, gelir gibi çok sayıda özellik üzerinden tanımlanmış yapay profiller. Her yapay temsilci karakteri bin 290 farklı özellikle tanımlanabiliyor. Bu yapay kişilikler, büyük dil modelleriyle buluşturulduklarında anketlere cevap verebiliyor, ürünleri değerlendirebiliyor, internet sitelerini kullanabiliyorlar. Kısacası insanmış gibi davranmaya programlanmış diji-varlıklar! Bu dijital ekosistemin amacı bir ürünü piyasa çıkarmadan önce hakkında geri bildirim toplamak!

İlk bakışta son derece yararlı. Yeni bir ürün geliştirdiğinizi düşünün. Onu piyasaya sürmeden önce farklı özelliklere sahip binlerce kişiye denetmek istiyorsunuz. İnsanlardan oluşan böyle bir örneklem yaratmak hem pahalı hem de zaman alıcı. Oysa bu türden diji-varlıklarla milyonlarca denemeyi kısa sürede yapabilirsiniz. Toplanan geri bildirim ile ürünün yeni bir versiyonunu oluşturup gerçek insanlarla daha küçük ve odaklanmış testlere geçersiniz. Simülasyon gerçeğin yerini almaz belki ama ona ulaşmanın kalitesini artırır. Peki ya yerini alırsa?

Bu noktada tartışma konusu artık teknoloji değil o teknolojinin yerini alacağı dijital toplumun kendisidir. Yapay zekalar özde insana daha iyi hizmet etme iddiasıyla geliştiriliyor. İnsan için daha iyi ürün tasarlamak, daha doğru hizmet vermek, maliyeti düşürmek, zamanı kısaltmak… Ancak bunları gerçekleştirmek için kurulan sistemler geliştikçe insanın süreç içindeki varlığı giderek gereksizleşiyor. Ürünü yapay zeka tasarlasın. Yazılımını yapay zeka geliştirsin. Reklamını yapay zeka hazırlasın. Fiyatını yapay zeka belirlesin. Hangi müşterinin beğeneceğini yapay zeka simüle etsin. Her adım kendi içinde son derece makul. Ancak zinciri mantıksal sınırına kadar götürdüğümüzde tuhaf bir soru beliriyor: Madem buraya kadar geldik, neden hala insanı merkezde tutuyoruz? Üreten yapay zeka olsun. Satan yapay zeka olsun. O halde satın alan da yapay zeka olsun!

Saçma elbette! Çünkü yapay zekanın o ürüne ihtiyacı yok ki; onu ne yapsın? Fakat düşünce deneyinin değeri de burada: Ekonomik sistemin nihai gerekçesinin verimlilik değil insan olduğunu hatırlatıyor. İnsan üretim zincirindeki verimsiz halkalardan biri değildir. Zincirin kurulmasının temel nedenidir. Sanayi toplumu makineleri insan emeğinin yerine koydu. Dijital toplum ise daha ileri bir ihtimali gündeme getiriyor: İnsan yalnızca üretimden değil; değerlendirmeden, seçimden, karar vermeden ve giderek toplumsal süreçlerin başka noktalarından da çıkarmak. Yine de tüm bu süreçler zincirinin varlık nedeni insandır! Çünkü o ürünleri tüketecek olan yine insandır!

Bir gün o rol de insanın elinden alınabilir mi? Alınabilir! İnsan düzeyini de aşan bir yapay “süper” zeka insanı merkez olmaktan çıkarabilir. Ancak o yeni paradigma tüm o üretim-pazarlama-simülasyon vb. zincirini de gereksiz hale getirmiş olur. Yapay süper zekanın gereksinimleri neyse yapay zekalar da onun için çalış(tırıl)maya başlar!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 536 04.09.2026)

İnsan kendi zekasını artırmak için yapay zeka ile rekabete (nasıl) girebilir mi?

Yapay zeka bugüne dek insanın yapabildiği işleri ne ölçüde üstüne alabilecek? Daha iyi metin yazabilecek mi, daha doğru tıbbi teşhis koyabilecek mi, daha hızlı analiz yapabilecek mi? Tartışma bitmedi ama herkes ibrenin yapay zekadan yana döndüğünü görüyor! Oysa soruyu tersinden sormak da mümkün: Yapay zeka insanın yerine hangi işleri yapacak değil de insanın zihinsel kapasitesini, akli melekelerini, zekasını nasıl geliştirecek (mi)? Malum bir insanın daha fazla iş yapabilmesiyle daha iyi düşünebilmesi aynı şey değil.

İnsan ile yapay zeka arasında üç farklı ilişki kurulabilir. İlki, yapay zekayı vekil (agent) olarak kullanmak. “Şunu özetle, bunu araştır, seçenekleri değerlendir, metni hazırla.” İnsan düşünsel işi makineye devreder ve sonuçtan yararlanır. Verimlilik artar ama bu modelde insan zekasının da arttığını söylemek zordur. Hesap makinesinin insanı daha iyi hesap yapar hale getirmemiş olması gibi.

İkinci ilişki asistanlık. Burada insan düşünmeye devam eder, yapay zeka onun menzilini genişletir. Daha fazla bilgiye ulaşmasını, farklı seçenekleri görmesini, bağlantılar kurmasını sağlar. Bu kuşkusuz değerlidir. Ancak yine de daha iyi düşünmek ile daha güçlü araçlarla düşünmek arasındaki ayrım ortadan kalkmaz. Üçüncü ilişki ise daha ilginç: Yapay zekayı zihinsel rakip olarak kullanmak! Bu modelde insan yapay zekadan cevap istemez. Direnç göstermesini talep eder. “Bana katılma! Argümanımın en zayıf noktasını bul! Hangi varsayımın farkında olmadığımı tespit et! Görüşümü çürütmeye çalış! Bakmadığım yerden bak!”

Aslında insan zihni tarih boyunca da böyle gelişti. Başka zihinlerle karşılaşarak. Öğretmenle, ustayla, arkadaşla, rakiple, eleştirmenle… Bir filozofun yüzyıllar önce yazdığı kitap bugün bile insan düşüncesine direnç gösterebiliyor. İnsanı geliştiren yalnızca yeni bilgi edinmek değil, kendi düşüncesinin sınırlarına çarpmak biraz da. Yapay zekanın getirebileceği yenilik burada yatıyor olabilir. İnsan ilk kez her an ulaşılabilen, sabırlı, kişiye göre şekillenebilen bir zihinsel rakibe sahip olabilir. Üstelik onun gerçekten bir “zihin” olup olmadığı bu açıdan ikincildir. Kişinin zihninde direnç yaratabiliyorsa işlevini yerine getiriyor demektir.

Ancak burada dijital kültürün temel bir eğilimi gündeme gelir. Teknoloji uzun zamandır sürtünmeyi azaltmaya çalışıyor. Daha kolay, daha hızlı, daha zahmetsiz… Yapay zeka da insanlara yardımcı olmak, isteklerini anlamak ve mümkün olduğunca tatmin edici cevap vermek üzere tasarlanıyor-çalışıyor. Ya insan zekasının gelişmesi bunun tersini gerektiriyorsa? Kasın gelişmesi için direnç gerektiği gibi zihnin gelişmesi için de bir miktar zihinsel direnç gerekmez mi? O halde insan zekasını artıracak yapay zeka, ona en iyi cevapları veren değil, zaman zaman cevaplarını beğenmeyen bir yapay zeka olabilir.

Böyle bir yapay zeka yapılabilir. Peki insan sürekli açıklarını gösteren, itiraz eden, düşünsel konforunu bozan bir yapay zekayı kullanmak ister mi? Belki bu sorunun cevabını da insan zekasını tarihsel süreçte geliştiren bildik modellerle insan arasındaki ilişkide aramalı. Okula büyük bir istekle giden öğrenci oranı kaçtır mesela? Toplum-devlet-aile bu oranı yükseltmek üzere neler yapmış-yapmakta?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 535 28.08.2026)

Ustalar yapaylaşırken sakın kontrol elden gitmesin!

Yapay zeka üzerine yapılan tartışmalarda en sık gündeme getirilen önerilerden birisi de şu: “Yapay zekayı kullanmayı öğrenin, onu yönetin, onunla birlikte çalışın.” Aynı günlerde şirketlerden gelen haberler ise bambaşka bir tablo çiziyor. Özellikle beyaz yakalı giriş seviyesi pozisyonlar daralıyor; çünkü bu işlerin önemli bir bölümü artık üretken yapay zeka sistemleri tarafından daha hızlı ve daha düşük maliyetle yapılabiliyor. Gençlere verilen mesaj böylece ikiye ayrılıyor: Bir yanda “Deneyimin yok, seni işe alamıyoruz”, diğer yanda “Yapay zekayı yönetebilecek beceriler kazanmalısın!” Oysa burada gözden kaçan temel bir çelişki var. Deneyimi olmayan biri, deneyim gerektiren bir sistemi gerçekten yönetebilir mi?

Bir yapay zeka modelinin ürettiği metni, analizi ya da öneriyi değerlendirebilmek için önce o işin nasıl yapıldığını bilmek lazım. Yanlış bir muhasebe yorumunu, eksik bir hukuki değerlendirmeyi ya da hatalı bir mühendislik çözümünü fark edebilmek, yalnızca komut yazma becerisiyle mümkün olamaz. Bunun arkasında yıllar içinde oluşmuş sezgisel birikim vardır. Yönetmek, çoğu zaman önceden yapmış olmayı gerektirir.

Sanayi toplumunun meslek üretme modeli büyük ölçüde çıraklık üzerine kuruluydu. Bu çıraklık yalnızca atölyelerde yaşanmıyordu. Ofislerde de genç çalışanlar rapor hazırlıyor, veri topluyor, sunum yapıyor, geri bildirim alıyor ve tekrar deniyordu. Dışarıdan bakıldığında sıradan görünen bu işler, aslında uzmanlığın inşa edildiği görünmez öğrenme alanlarıydı. Mesleğin incelikleri, kitaplardan çok tekrar eden uygulamalar içinde kazanılıyordu. Bugün yapay zeka tam da bu başlangıç basamaklarını devralıyor. Veriyi topluyor, ilk taslağı hazırlıyor, özet çıkarıyor, karşılaştırma yapıyor. Verimlilik açısından bakıldığında bu gelişme son derece etkileyici. Ancak aynı anda daha derin bir soruyu da gündeme getiriyor: Eğer çıraklık ortadan kalkarsa ustalık nasıl oluşacak? Bilgi ve deneyim kuşaktan kuşağa nasıl aktarılacak? Deneyim yalnızca bilginin birikmesi değil, hataların görülmesi, kararların sorgulanması ve muhakemenin olgunlaşmasıdır. Yapay zeka bu süreci hızlandırabilir; fakat onun yerine geçemez.

Bu nedenle geleceğin çalışma hayatını yalnızca “insan mı, yapay zeka mı?” ikilemi üzerinden tartışmak eksik kalacaktır. Asıl düşünülmesi gereken, yapay zeka ile birlikte çalışacak insanların hangi öğrenme yollarından geçeceğidir. Yapay zekanın insan gücü gerektiren mevcut pek çok mesleği ortadan kaldırırken, ondan daha çok yeni meslek alanları açacağı söyleniyor. Bu doğru olabilir. Ancak yeni ortaya çıkacak bu meslekler halihazırda bir iş deneyimine sahip insanları mı gerektirecek yoksa herhangi bir iş deneyimi olmayan yeni mezunlar da bu alanlarda istihdam imkanı bulabilecek mi? Makro düzeyde çözülmüş olması sorunların mikro düzeyde de çözülmüş olduğu anlamına gelmeyebiliyor. Birilerinin illaki canı yanabiliyor!

Bilgisayar ve internetin iş dünyasına getirdiği yıkıcı değişim, genç iş gücü için alan açmıştı. Çünkü gençler iş dünyasına giriş yaparken sahip oldukları dijital okuryazarlık becerilerinden istifade etti, mesleki tecrübesizlikleri ise süreçlerin dijitalleşmesi vesilesiyle onların lehine çalıştı. Yapay zeka bu tabloyu bir üst seviyeye taşıyor. Süreci olduğu gibi devralıyor. Bu tabloda insan iş gücüne kalan ise ya yaratıcılık seviyeleri ya da kontrol ve denetim. Her ikisi de belli bir deneyimi gerektiriyor. Yakın geleceğin temel sorunu sadece yapay zekanın nasıl yönetileceği değil; onu yönetebilecek insanların nasıl yetiştirileceği de olacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 534 21.08.2026)

Yapay zeka Avrupa’da bir sahaf şenliği başlattı. Her gün binlerce kitap satılıyor! Ne yazık ki!

Avrupa’daki sahaflarda son aylarda dikkat çekici bir hareketlilik yaşanıyor. Yıllardır raflarda bekleyen, alıcısı çıkmayan binlerce ikinci el kitap, yapay zeka şirketleri adına hareket eden alıcılar tarafından toplu halde satın alınıyor. İlk bakışta bu, sahaflar için beklenmedik bir ekonomik fırsat gibi görünüyor. Günde birkaç kitap satmaya alışmış dükkanlar, bir anda binlerce kitaplık siparişlerle depolarını boşaltıyor. Uzun süredir atıl duran bir kültürel stok, sonunda ekonomik bir değer kazanıyor. Fakat bu hikayenin asıl dikkat çekici yanı, kitapların satın alınması değil, satın alındıktan sonra başlarına ne geldiği.

Bu kitapların önemli bir bölümü taranarak dijital ortama aktarılıyor. Yapay zeka modelleri, başka hiçbir yerde bulunmayan metinleri, dipnotları, eski baskıları ve unutulmuş bilgileri bu sayede öğreniyor. Ardından ne mi oluyor? Kitaplar fiziksel olarak imha ediliyor. Çünkü artık ihtiyaç duyulan şey kitabın kendisi değil, onun içeriği. Kitap denilen şey yapay zeka(cıların gözünde) görevini tamamlamış bir taşıyıcıdır artık. Dijital kopya elde edildiğinde, fiziksel varlığı ekonomik açıdan anlamını yitirmiştir. Oysa bir sahafın (en azından bizim ülkemizde) en büyük arzusu kitap satmaktan ziyade kitabın onun değerini bilecek doğru kişinin eline geçmesini temin etmektir! Kitabın pestilini çıkardıktan, içindeki bilgiyi aldıktan sonra onu imha eden, yapay zekacılar ise belki de “aşırı doğru” kişiler!

Tam da burada, sanayi toplumundan dijital topluma geçişin sessiz ama derin bir göstergesiyle karşılaşıyoruz. Sanayi toplumunda ham madde fabrikaya girer, işlenir ve yeni bir ürüne dönüşürdü. Dijital toplumda ise ham madde artık veriye-bilgiye dönüşmüş durumda. Yapay zeka şirketleri demir, petrol ya da pamuk satın almıyor; insanlığın yüzyıllar boyunca ürettiği düşünceyi topluyor. Onlar için kitap, bu düşüncenin yalnızca taşıyıcısıdır. Asıl değer, sayfalarda değil, sayfaların modele kazandırdığı örüntülerdedir.

Bu durum ister istemez şu soruyu gündeme getiriyor: Bir kitabın değeri nedir? Raflarda korunması mı, insanlar tarafından okunması mı, yoksa milyonlarca parametreye dönüşerek bir yapay zekanın parçası haline gelmesi mi? Bugüne kadar kütüphaneler bilgiyi korumak için inşa edildi. Şimdi ise kitaplar, korunmaları için değil, içerikleri çıkarılıp ortadan kaldırılmaları için satın alınıyor. Bu yalnızca yayıncılık dünyasının değil, kültürel hafıza anlayışımızın da değiştiğini gösteriyor.

Belki de bu gelişmeyi yalnızca bir kayıp olarak okumak eksik kalır. Yıllardır kimsenin eline almadığı bir kitap, ilk kez gerçekten “okunuyor” olabilir. Ancak onu okuyan artık bir insan değil, geleceğin dijital altyapısını kuran bir algoritmadır. İşte tam bu noktada mesele kitapların yok edilmesi olmaktan çıkar. Artık soru insanlığın ortak hafızasının hangi biçimde yaşamaya devam edeceğidir. Çünkü dijital toplumda bilgi yalnızca korunmuyor; aynı zamanda emiliyor, dönüştürülüyor ve yeni bir zekanın yapı taşı halini alıyor. Sahaf raflarında yaşanan bu sessiz hareketlilik, belki de geleceğin bilgi düzeninin en görünmez ama en güçlü işaretlerinden biri olacak. Şunu da unutmamak gerek: Okumuş insanlar yeni bir zeka türü üzerinde çalışıyorsa bu biraz da insan zekasından umudu kesmiş olmalarından kaynaklanıyor olabilir! Sen yıllarca okulu as, okuma-okutma; ondan sonra da makinelerden şikayet et!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 533 14.08.2026)

Dijital toplum, kendi paradigmasıyla uyumlu birey yetiştirmeyi beceremiyor mu?

Bilgi çağının en büyük yanılgısı, bilgiye erişimin güya düşünme kapasitesi üreteceğini de varsaymasıydı. Oysa bugün giderek daha görünür hale gelen gerçek şudur: Dijital toplumun temel eşitsizliği teknolojiye erişimde değil, anlam üretme kapasitesine-becerilerine sahip olmada kendini gösteriyor.

Son kırk yılda insanlık, tarihte benzeri görülmemiş bir dönüşüm yaşadı. Kişisel bilgisayarlarla başlayan dijital paradigma ardından gelen internet, mobil iletişim, sosyal medya ve son olarak yapay zeka sayesinde bilgiye erişimin hızını-maliyetini dramatik biçimde düşürdü. Birkaç on yıl önce yalnızca uzmanların, kütüphanelerin veya kurumsal yapıların erişebildiği veri kaynakları bugün milyarlarca insanın parmaklarının ucunda. Bu gelişme doğal olarak iyimser bir beklenti yarattı: Bilgiye erişim yaygınlaştıkça toplum daha bilinçli, birey de daha donanımlı hale gelecektir! Ancak ortaya çıkan tablo başka şeyler söylüyor.

Öncelikle anımsamakta fayda var: Veri ile bilgi aynı şey değildir. Veri, işlenmemiş ham malzemedir. Enformasyon, bu verinin düzenlenmiş halidir. Bilgi ise bireyin bu enformasyonu anlamlandırması, ilişkilendirmesi ve kendi yaşamında kullanabilir hale getirmesidir. Ham petrol veri ise benzin ya da plastik poşet bilgidir! Dijital dönüşüm ilk iki aşamada olağanüstü başarılar elde etti. Fakat üçüncü aşamada (bilgi üretimi) aynı başarıyı gösterebildiğini söylemek zor.

Bugün birçok insanın sorunu bilgiye ulaşamamak değil, ulaşabildiği enformasyonun altında ezilmektir. Sürekli akan içerikler, bildirimler, haberler, yorumlar ve öneriler bireyin dikkatini tüketirken, düşünmek için gerekli zihinsel alanı da daraltıyor. Enformasyon yorgunluğu yalnızca psikolojik bir rahatsızlık değil, dijital toplumun yapısal sonuçlarından biri olarak karşımıza çıkıyor. Sorun artık bilgi kıtlığı değil, dikkat kıtlığı.

Bu nedenle dijital çağın cehaleti de bildik cehaletten farklı. Geleneksel cehalet bilgi eksikliğiyle tanımlanıyordu. Yeni cehalet ise enformasyon fazlalığı içinde muhakeme yeteneğinin zayıflamasıyla ortaya çıkıyor. Bir kişi gün boyunca yüzlerce içeriğe maruz kalabiliyor; fakat bunların çok azını bilgiye dönüştürebiliyor. Daha da önemlisi, algoritmalar tarafından yönlendirilen dijital ortamlar bireyi düşünmeye değil, tepki vermeye teşvik ediyor. Böyle bir ortamda enformasyon bolluğu her zaman daha yüksek farkındalık üretmeyi olanaklı kılmıyor.

Temele gidildiğinde şu tespiti yapmak yanlış olmayacaktır: Sanayi toplumu kendi kurumlarını yaratmıştı. Okullar, üniversiteler, kütüphaneler ve mesleki eğitim yapıları o dönemin ihtiyaçlarına göre şekillenmişti. Dijital toplum ise teknolojik dönüşümü büyük ölçüde gerçekleştirdiği halde, bireyi bu yeni paradigmanın bilişsel gerekliliklerine hazırlayacak eşdeğer bir kültürel dönüşümü henüz tamamlayabilmiş görünmüyor. Dijital okuryazarlık hala çoğu zaman teknoloji kullanabilmekle karıştırılıyor. Oysa asıl ihtiyaç, bilgiyi ayıklayabilen, kaynakları sorgulayabilen ve anlam üretebilen bir bilişsel formasyona sahip olabilmek.

Yapay zeka bilgiye erişimi daha da kolaylaştırıyor. Fakat bilgiye erişimin kolaylaşması ile düşünmenin kolaylaşması aynı şey değil. Bilgiye erişim kolaylaştıkça, ortaya çıkan epistemolojik sel içinde bireyin karşı karşıya kaldığı ilk tehlike düşünce kapasitesinin, bilişsel becerilerinin körelmesine imkan vermemektir. Dijital toplumun birey yetiştirme kurumlarını dönüştürmesi bu açıdan da önemli. Böyle bir paradigmada yetişen birey için bu tür tehlikeler söz konusu olmazdı. Madem daha yetiştirilecek onca yeni kuşak var, geç kalınmış sayılmaz! Ama başlamadan da sonuç alınmaz!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 532 07.08.2026)

Sosyal medyada kritik dönüşüm: Kusurlu insan, kusursuz yapay zekaya karşı!

Sosyal medyadaki “idealize edilmiş” hayat paylaşımlarının yerini “günahıyla-sevabıyla gerçek yaşam” kesitlerine bırakmasının özünde ne yatıyor? İdeal hayatlar formu bir anlamda izleyen bireyi çalışmaya-çabalamaya-değişmeye zorluyor ki o hayatlara erişebilsin! Bu da pek çok bireyde psikolojik sorunlar yaratıyor; çünkü istese bile çeşitli nedenlerle ulaşamıyor! Belki de en önemli neden zaman! Sonuçta birey ya sosyal medyadan uzaklaşıyor ya da kendisine-çevresine karşı olumsuz (giderek yıkıcı tepkiler verecek) bir ruh haline dönüşüyor.

Sosyal medya özünde toplumcu olsaydı bu tez güçlü bir şekilde savunulabilirdi. Oysa o da aynı kapitalist b.kun soyundan geliyor. Böyle bir dönüşüm var çünkü giderek yükselen ve sosyal medyayı zayıflatan rakip bir dalga söz konusu: Yapay zeka!

Yapay zeka çağında teknoloji insan gibi üretmeye çalıştıkça, sanki insan da yeniden insan gibi görünmeye çalışıyor. Gerçekliğin manipüle edilmesi boyut değiştiriyor. Eskiden yaşanmışlığın bir izi olarak insan üretimi içerik vardı (fotoğraf, video, metin vb.) ve bu içerik dijital teknolojiler kullanılarak değiştirilip yeniden üretiliyordu. Artık içeriğin kendisini yapay zeka üretiyor! Bir yüz, bir ses, bir konuşma, bir duygu, hatta hiç yaşanmamış bir an birkaç saniye içinde üretilebiliyor. Üstelik giderek daha ikna edici biçimde. Bu sadece teknik bir dönüşüm değil. Gerçeklik kavramının kültürel değerini aşındıran tarihsel bir kırılma anı.

Artık bir görüntünün gerçek olması değil yeterince inandırıcı olması yeterli. Belki de TikTok’un “Reali-TEA” eğilimi tam da bu atmosferin içinden yükseliyor. İnsanların yeniden “ham gerçeklik” arayışına girmesi yalnızca estetik bir tercih değil sentetik hale gelen dijital dünyaya karşı kültürel bir savunma refleksi de olabilir. Yapay zekanın kusursuzluğu demokratikleştirmesine karşı içgüdüsel bir refleks!

İdeal ışık, ideal yüz, ideal beden, ideal ses tonu, ideal duygu yoğunluğu… Bir dönem yalnızca büyük prodüksiyonların üretebildiği bu kusursuzluk örnekleri artık sıradan bireyin parmaklarının ucunda. Kusursuzluk giderek yaygın bir niteliğe dönüştükçe değerini de kaybetmeye başladı. Sanayi toplumunda kusursuzluk arzu edilen (ama çoğunlukla ulaşılamayan) şeydi. Dijital toplumun yapay zekâ evresinde ise kusur yeniden değer kazanıyor. Çünkü hata, ölçüsüzlük, doğaçlama, teknik eksiklik ya da küçük tutarsızlıklar artık insan olmanın kanıtı gibi algılanmaya başlıyor. Tıpkı endüstriyel üretim yaygınlaştıkça “el yapımı” ürünlerin değer kazanması gibi. Artık “Bu doğru mu?” sorusu kadar önemli bir soru daha var: “Bunu gerçekten bir insan mı yaptı?”

Bu değişim sanıldığından daha büyük sonuçlar doğurabilir. Sosyal medyanın ilk evresinde önemli olan şey görünürlüktü. Yapay zekalı sosyal medya evresinde ise insan emeği giderek nadir (ve değerli) hale geliyor. Fakat burada da yeni bir paradoks ortaya çıkıyor. Dijital platform ekonomisi insanlığın bu yeni değerini de hızla metalaştıracaktır. Yakında “yapay olmayan görünme teknikleri”, “otantik his üretimi” ya da “insani kusur tasarımı” profesyonel içerik stratejilerine dönüşebilir. Sosyal medyanın yakın geleceğine gerçekliğin geri dönüşü değil, insanlığın bile optimize edildiği daha karmaşık bir simülasyon evresi damgasını vurabilir. İnsan gibi görünmenin yeni pazarlama estetiği!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 529 17.07.2026)

Mallarme-Shannon-YZ-Mallarme döngüsü!

Entropi olduğu müddetçe, evren sonsuz veri de üretmekte. Bu sonsuz veriyi yakalayabilecek bilişsel bir kapasite ya da yapı mümkün olursa o veriden enformasyon, hatta bilgi üretmek de söz konusu olabiliyor. Ama bütün bu dönüşümlerin sonunda ortaya bir anlam çıkmıyorsa, insanlığın (ya da benzer bir veri-işleyen bilişsel kapasitenin) en gelişmiş teknolojileri bile yalnızca kusursuz bir gürültü üretmiş olmaz mı?

Fransız şair Stéphane Mallarmé’nin ünlü sözü, ilk bakışta romantik bir edebiyat hayali gibi görünür: “Dünya, nihayetinde güzel bir kitaba varmak için yaratılmıştır.” Oysa bu tümce yalnızca edebiyata değil, insanlığın bilgiyle kurduğu ilişkinin tamamına dair bir önerme içeriyor. Çünkü Mallarmé’nin vurgusu “kitap”tan çok “varmak” sözcüğündedir. Dünya olduğu haliyle yeterli değildir; bir dönüşüm geçirmelidir-geçirmektedir. Ham olan işlenmeli, dağınık olan düzenlenmeli, yaşananlar anlamlı bir bütüne dönüştürülmelidir.

Bugün dijital toplumun merkezindeki veri tartışmaları da aslında benzer bir dönüşüm fikrinden besleniyor. Her hareket, her etkileşim, her süreç veri üretir. Akan bir nehir, çalışan bir fabrika, bir şehirde dolaşan insanlar, hatta insan bedeninin kendisi bile durmaksızın veri üretmektedir. Ancak belli bir mekanizma olmadığı müddetçe bu veri yakalanamaz-işlenemez; yani enformasyona dönüşemez! Bu manada gövde çeperindeki halkalar nedeniyle ağaç da bir mekanizma, insan beyni de kitap da bilgisayar da… Daha sonra bu enformasyon çeşitli modeller, algoritmalar vb. aracılığıyla ilişkilendirilir; örüntüler ortaya çıkarılır. Ve bilgi üretilir.

Bu açıdan bakıldığında veri, enformasyon ve bilgi arasında bir hiyerarşi değil, bir dönüşüm zinciri vardır. Ham madde nasıl işlenerek bir teknoloji ürününe dönüşüyorsa, veri de işlenerek bilgiye dönüşür. Bir akıllı telefon yalnızca metal, silikon ve plastikten oluşmaz: O malzemelerin belirli bir amaç doğrultusunda örgütlenmiş halidir. Aynı şekilde bilgi de yalnızca enformasyon yığınından ibaret değildir; belirli bir anlam ufkuna göre düzenlenmiş şeklidir.

İşte Claude Shannon’un önemi burada ortaya çıkıyor. Shannon, 20. yüzyılın ortasında enformasyonun matematiğini kurdu. İletişimin başarısı için mesajın ne anlama geldiğini bilmeye gerek olmadığını gösterdi. Bir mesajın içeriğinden çok, nasıl kodlandığı-aktarıldığı önemliydi. Bu yaklaşım dijital çağın temelini oluşturdu. Bilgisayarlar, ağlar ve nihayet yapay zekâ sistemleri bu düşüncenin üzerine inşa edildi. Ancak Shannon’un başarısı aynı zamanda bir sınır da içeriyordu. Çünkü enformasyonun matematiği, anlamın matematiği değildir. Bugün yapay zekâlar devasa miktarda veriyi işleyebiliyor, enformasyonu bilgiye dönüştürebiliyor ve hatta yeni bilgiler üretebiliyor. Fakat bütün bunların ne anlama geldiği sorusu hala insanın önünde duruyor.

Belki de Mallarmé ile Shannon arasındaki ilişkiyi bir karşıtlık olarak değil, bir yolculuk olarak düşünmek gerekir. Shannon dünyanın nasıl hesaplanabileceğini gösterdi. Yapay zekâ bu hesaplamayı benzeri görülmemiş bir ölçeğe taşıyor. Fakat Mallarmé’nin sorusu yolculuğun sonunda yeniden ortaya çıkıyor: Bütün bu veri, bütün bu bilgi, sonunda neye dönüşecek? Belki de yapay zekâ çağında insanın görevi artık bilgi üretmek değil, anlam üretmektir. Makineler malzemeyi hazırlayabilir. Veriyi işleyebilir. Bilgiyi çoğaltabilir. Ama o malzemeden “güzel kitabı” kimin yazacağı sorusunun cevabı hala aynıdır: İnsan!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 527 03.07.2026)

“Muhteşem İnsanlık” mı, “Teknolojik Cumhuriyet” mi?

İnsanlığın geleceği üzerine yürütülen tartışmaların önemli bir bölümü teknoloji üzerinden yapılıyor. Oysa teknolojinin kendisinden daha önemli bir soru var: Teknolojiyi kullanan insan tasavvurunun bileşenleri nelerdir? Çünkü her teknoloji politikası (örneğin her yapay zekâ stratejisi veya her dijital dönüşüm programı) açıkça ifade edilmese bile belirli bir insan anlayışına dayanmaktadır. Bugün bu konuda dikkat çekici iki metin, birbirinden çok farklı kurumsal dünyalardan gelmelerine rağmen aynı sorunun etrafında dolaşıyor. Papa XIV. Leo’nun “Muhteşem İnsanlık” tebliği ile Palantir firmasının kurucularının kaleme aldığı “Teknolojik Cumhuriyet” kitabı bu açıdan irdelendiğinde teknoloji üzerine olmaktan ziyade insanlığın geleceği üzerine yazılmış iki farklı manifesto olarak değerlendirilebilir.

İlk bakışta iki metin arasında büyük bir mesafe olduğu düşünülebilir. Bir tarafta iki bin yıllık bir dini geleneğin temsilcisi, diğer tarafta yapay zekâ ve savunma teknolojileri alanında faaliyet gösteren yeniyetme bir teknoloji şirketinin kurucuları. Ancak her iki metin de yapay zekâyı sıradan bir yenilik olarak değil, insanlık tarihinin yönünü değiştirebilecek bir kırılma anı olarak değerlendiriyor. Bu ortak nokta önemli. Çünkü dijital toplumun ortaya çıkışı artık yalnızca ekonomik ya da teknik bir dönüşüm olarak değil, insanın kendisini yeniden tanımladığı bir süreç olarak görülmekte. Metinler arasındaki ayrım ise bu noktadan sonra başlıyor.

Papa XIV. Leo’nun metninde insan, kendi başına bir amaçtır. İnsan onuru, teknolojik ilerlemenin önünde ya da gerisinde değil, merkezindedir. Teknolojinin değeri, insanı ne kadar güçlendirdiğiyle değil, insan kalabilme imkânını ne kadar koruduğuyla ölçülür. Bu yaklaşımda yapay zekâ, insanın yerine geçecek bir varlık değil, insanın hizmetinde kalması gereken bir araçtır. Muhafazakar bir kurum olarak kilise paradigmatik bir toplumsal sıçramadan ziyade mevcut toplumsal paradigmanın içinde kalmayı (ama işte onun olumsuz yönlerini düzeltmeye çalışır görünmeyi) tercih ediyor. Kendi içinde tutarlı bir tavır.

“Teknolojik Cumhuriyet” ise farklı bir noktadan hareket ediyor. Burada insan, büyük bir tarihsel mücadelenin öznesi olarak tanımlanıyor. Teknoloji yalnızca refah üretmek için değil, medeniyetlerin rekabetinde üstünlük sağlamak için de gereklidir. Yapay zekâ, ulusal güç, stratejik kapasite ve toplumsal organizasyonun temel unsurlarından biri olarak görülür. Bu bakış açısında insanın değeri, büyük ölçüde ait olduğu siyasal ve kültürel yapının geleceğiyle ilişkilendirilir.

Bu nedenle iki metin arasındaki temel fark teknolojiye değil, insana bakışlarında. Birisi insanı korumak için teknolojiyi sınırlandırmaya çalışırken, diğeri insanlığın geleceğini güvence altına almak için teknolojik gücü büyütmeyi savunmakta. Biri tümeli muhafaza etmek için tikellerden yola çıkıyor, diğeri tümele yeni bir rol biçerken tikellerin bundan nasıl etkileneceğini önemsemez görünüyor!

Belki de dijital çağın en önemli tartışması burada yatıyor. Belirleyici unsur belki de yapay zekâ sistemlerinin ne kadar akıllı olacağı değil, bu sistemleri hangi insan tasavvurunun yönlendireceği olacak. Çünkü dijital toplumun kurucu sorusu artık “Ne üretebiliriz?” değil, “Tüm bu teknolojik kapasiteyi kullanırken insanı nasıl tanımlayacağız?”. Geleceğin toplumları muhtemelen sahip oldukları teknolojilerin (yapay zekâ vd.) gücüyle değil, insanın ne olduğuna dair verdikleri cevapla birbirlerinden ayrışacak.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 525 19.06.2026)