Yapay zekanın dümeni insanın elinden alması belki de zor olmayacak!

Toplumun, toplumu oluşturan bireylerin gelişmesinden kim sorumlu? Devlet, okul, aile? Kamu yöneticileri, öğretmenler, anne-babalar? Belli bir yaştan sonra bireyin kendisi? Sosyal devlette, vahşi kapitalizme yenik düşmemiş özgürlükçü-liberal toplumlarda sıyrılıp gelen bireylerin ve onları topluma sunan medya gibi mekanizmaların bireyi ya da toplumu maddi ya da manevi olarak sömürmesi belli bir asgarinin üstüne çıkamazdı.

Bugün odun olarak teknolojiyi (son dönemde sosyal medyayı, yeni yeni yapay zekayı) kullanarak kapitalist ateşin geçmesini engelleyen, ateşin giderek şiddetlenmesini sağlayan mekanizmalar dünyanın pek çok yerinde orijinal soruyu dönüştürmüş durumda. Artık soru şudur: Bireyin ya da toplumun gelişmesi gerekli mi?

Daha da vahimi bu bir soru olmaktan çıkmış, cevaplanmış (“Değildir”) ve bu tespit baz alınarak bireysel ve toplumsal stratejik yol haritaları çizilmiş, icra edilmekte. Örneğin yemek programı diye adeta Sineklerin Tanrısı’nın adasından yayın yapan bir programda bireyler beş gün boyunca birbirlerini (yaptıkları yemekleri değil) kıyasıya eleştirmekte, son gün programın sunucusu hafta boyunca insani performansına bakarak kimi şampiyon yapmak istiyorsa ona göre puan vererek onu şampiyon yapmakta. Yarışmacılar beş gün boyunca insanlıklarını yitirmekte, birbirlerine hakaretler edebilmekte, ancak Cuma akşamı sunucunun puan ve yorumları karşısında gıklarını çıkaramadan sahneden çekilmekte.

Daha vahimi de var. Adada geçen fiziksel güç gösterisini baz alan efsane program. Bu programda hakaretler üstüne yürüme düzeyine dek çıkabilmekte. Şimdilik. Gelecek yıllarda belki de şiddet içerikli fiziksel temas da nizami hale gelecek. Buz hokeyi müsabakasındaki türden bir tolerans.

Sosyal medyanın, dijital etkileşimin, giderek yapay zekanın, tabloyu ne hale getirdiğini açıklamak içinse sayfalar gerek! İnsan insanlığını, toplum toplumluğunu unutmuş durumda. Kırmızı çizgi olarak belletilen etik, vicdan, erdem, ahlak gibi olgular topyekun sorgulanabilir hale geliyor. Keşke tüm bu keşmekeş bireyi ya da toplumu daha üst seviyelere çıkarmak için yapılmakta olsa. Hiç değilse geçici bir feda dönemi olarak değerlendirilip diş sıkılabilir. Oysa öyle görünmüyor.

Herkes kendini kurtarma peşinde. Bu yeni değil belki. Ama şu yeni: Herkes kendini kurtarırken önüne gelen herkesi ve her şeyi yakıp yıkma konusunda sınır tanımıyor! Amaç aracı meşru kılar diyen Makyavel bile bu kadarını hayal edemezdi herhalde!

O sırada o eşsiz devlet, okul, aile gibi kutsal kurumlar ne yapıyor? Bir yanda fiziksel ve dijitalde maruz kalınan tüm bu erozyona karşılık şövalyece mücadele vermeye çalışıyor. Diğer yanda ise kendi varlık sorunsalını çözmeye. Dünün devleti, okulu, öğretmeni, ailesi ile bugününki bir mi?

Dünyanın her yerinde bireyler şimdiki zamana bakıp derin bir kaygı içinde geçmişi özlemle yad ederken, o güzelim geçmişten bugüne dünyayı başkaları getirmiş gibi kendisini sorumlular listesine bir türlü ekleyemiyor. Dreamer ne demişti Tanrılar Okulu’nda: Sen böyle olduğun için dünya böyle. Yoksa dünya böyle olduğu için sen böyle değilsin!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 461 21.02.2025)

Siyasiler Z Kuşağı’nı kendilerine oy vermeleri için nasıl ikna edecek?

“Pazarlama”da başarı kriteri iknadır. Hedef kitleyi, hedeflediğiniz konuda ikna edemediğiniz sürece yaptığınız iletişim faaliyetinin bir önemi kalmaz. Bunun politik izdüşümünde pazarlama kelimesini propaganda ile değiştirmek yeterli olacaktır: Propagandada başarı kriteri iknadır. 14 Mayıs’taki seçimlerde Z Kuşağı’ndan beş milyon genç ilk defa oy kullanacak. Siyasiler onları acaba nasıl ikna edecek?

Biri hariç diğerleri genel olarak “köprüyü geçene dek” onlardanmış gibi davranıyor. Onlarla yan yana geliyor, bir tür “hazır ol” ruh halinde konuşmalarına izin veriyorlar. Ama bu konuşmalarda hiçbir şeyin eleştirilmemesi bekleniyor-sağlanıyor. Her şey çok güzel. Ama işte birkaç eksiğimiz var. Acaba bunlar da temin edilebilir mi? Bu rutin o kadar çok tekrar ettiriliyor ki eleştiri sevmeyen liderler ülkenin güllük-gülistanlık olduğuna kendilerini inandırıyorlar. Karşı kanattakiler bunu her ne kadar liderin yakın çevresindeki yardımcılara bağlasa da herkes asıl sebebin ne olduğunu biliyor. Bana kötü haber getirenin kellesini alırım diyen bir yöneticinin hangi yardımcısı ona sorunlardan bahsedebilir.

Osmanlı zamanında uyanık vezirlerin bunu aşmak üzere bir yol bulduğu söylenir. Nahoş konulardan bahsetmezlermiş. Ta ki padişah sorana kadar. Cevaplamadan önce de ben söylemedim, siz sordunuz der ve kellerini güvenceye aldıktan sonra gerçekleri anlatırlarmış.

Bir başkası Z kuşağı gibi dans ederse gençlerden oy alabileceğini sanıyor olsa gerek. Ama o dansları yapmak için o yaşta olmak lazım. Bunu unutuyor. Sağduyulu insanlar kendisini darı ambarında sanan bu tür bireyleri eleştiriyorlar eleştirmesine de biraz da empati kurmak lazım. Siz hiç hayatınızda binlerce kişinin karşısına geçip, onları coşturdunuz mu? O coşkunun üstünüzde nasıl bir etki yarattığını tattınız mı? Bu bağımlılık yaratır. Kendisini bilmeden yola çıkan da bu batağa çok çabuk saplanır.

Kısa bir süre önce linç edilmeye kalkılmış. Bir eve konuk edilmişler eşiyle. Yer softasında yemek yiyorlar. Ortaya konan tabağın kendisine bakan tarafında et parçaları var. Öte tarafta pilav. Kimseye belli etmeden, tabağın yönünü değiştirip, etli kısmın yanında oturmuş onlarla yemek yemekte olan evin çocuğunun önüne gelmesini sağlıyor. Şimdi sen bunu temizliği kirletemezsin, gölgeleyemezsin, karalayamazsın!

Perde arkasında haberci gönderiyorlar. Bizimle uğraşmasın, biz de ona köstek olmayalım diye. Belki de en yakınındakiler bile he diyecek. O kadar lezzetli bir anlaşma, önerilen. O ne cevap veriyor. Halkın huzuruna çıkıp; yolumdan dönmeyeceğim, haksız kazancın hesabını soracağım diyor. Şimdi sen bu kararlığını nasıl saptıracaksın!

Z Kuşağı için tablo net. Kafası karışık olan, aklında bin türlü antin kuntin olanlar. Çünkü artık vatan-millet çıkarı diyerek şahsi çıkarlarına hizmet eden anlayışı vatandaşlara yutturamayacaklarının farkındalar.

Karanlıktakilerin tek bir güvencesi kaldı. Kimse boğazına kadar saplanmış oldukları suç batağında yakalanmak ve suç ortağı olarak damgalanmak istemiyor. Biliyorlar ki bugüne dek peşlerinden gittikleri bir sabah buharlaşıp kaybolacaklar. Acı ilacı geriye kalanlar içecek! Z Kuşağı kendi geleceğini kurtarabilmek için ya bu ilacı hepimizin içmesini sağlayacak. Ya da kendi yaşamlarını geçiştirip, sorun yumağını biraz daha büyüterek topu bir sonraki kuşağa atacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 366 06.04.2023)

İnsan belki de kendisini ölümsüzlüğe götürecek “ünite”lerin nasıl çalışacağını bulmak yerine onları kesip yemeyi tercih ediyor!

Yakın zamana dek tipik bilgisayar mimarisinde işleri yapan merkezi güç, bu işlerin gerçekleşmesi için ona yataklık yapan bellek alanı ile o işlerle ilgili verilerin depolandığı saklama alanı üç ayrı fiziksel elektronik ünite idi. Bunlar şimdi bir araya geliyor.

İşin ilginci silikonun değil de karbonun egemenliğindeki modelde (örn. insan) bu zaten öteden beri böyle! İnsan beyni hem işlemci, hem bellek hem de bilgi depolama alanı. O nedenle yapay zeka gibi ileri düzey teknolojik konuların insan ile nerede nasıl kesişeceğini irdelemenin yanısıra insan beyni ile hiper bütünleşik dijital sistemlerin yollarının nerede nasıl karşılaşacağını da düşünmekte fayda var. Örneğin çarpma sonucu bitkisel hayata giren insanları tedavi yöntemi bu sayede değişebilir mi?

Bilgisayar dünyasında kritik ya da önemli verinin çeşitli nedenlerle erişilemez hale gelmesine karşılık tedbiren bir kopyası düzenli olarak “yedeklenir”. Böyle bir beklenmedik durum söz konusu olduğunda da o yedekler geri kopyalanarak veriye erişilir. Bu model insan beynine uyarlanabilir mi?

Bugüne dek insan beyniyle ilgili bilgisayara aktarma hususu ağırlıklı olarak “ölümsüzlük” ile irtibatlı olarak irdelendi. Beyinin işlemesi sonucu var olduğu düşünülen şeyler (benlik, ruh, bilinç, idrak, kimlik vb) vücudun ölmesiyle birlikte ölmek yerine başka bir vücuda transfer edilerek varlığını-işlerliğini sürdürebilir mi?

Daha pratik bir soru ise şu olabilir: Beyin canlı olarak orada duruyor ama işleyişi bozulmuş. Acaba bozulmamış bir yedek kopyası bu canlı beyine geri kopyalanarak bozulan işlev geri kazandırılabilir mi? Eğer bu mümkün olabilirse, tıpkı bilgisayar yedeğinden dönme sürecinde tolere edildiği gibi, geri dönülen yedekten sonraki zamanla ilgili her şeyin unutulacağı ön-kabulü ile. Böylece son çalışan beyin yedeği bir hafta önce alınmışsa, o son bir hafta feda edilerek yaşamın kalan kısmı kazanılabilir.

Beynin tipik bir bilgisayardan farklı olan bir çalışma prensibi var. İnsan beyni sağlıklı çalıştığı yıllar boyunca hiçbir zaman kapatılmıyor. İnsan uykuya geçtiğinde bile, çalışma kapasitesi dramatik bir şekilde düşüyor (ve bu beynin dinlenmesini sağlıyor) ama bilgisayar dünyasından bilinen anlamıyla insan beyni hiçbir zaman kapanmıyor! Keza bilgisayardan farklı olarak, insan beyni sağlıklı yaşam müddetince hiçbir zaman sıfırlanarak yeniden başlatılmıyor. Bir başka deyişle insan beyni sürekli açık, sürekli bağlı!

Böyle karmaşık bir yapının çalışan bir kopyası (dijital veya organik ikizi) alınarak bir başka ortama kopyalanabilir mi? Bu ortamın dijital olmasına da gerek yok. Gerekiyorsa bir başka canlı varlık beyni de olabilir. Beynin anlık haritasının bir başka beyne transfer edilmesi klonlama ile aynı kapıya çıkmak zorunda değil. Tüm o hazinenin başına bir şifre ya da harici bir beyin hücre konfigürasyonu eklenebilse kopya beyin kopyalandığı vücutta bir tür hapis hayatı yaşayabilir ama oradan dışarı çıkamaz! Belki de çevremizdeki kimi hayvanlar bunun için ortalıkta geziyor. İnsanlar ise bu yedekleme ünitelerini asıl işlevleri için kullanmak yerine onları kesip yemeyi tercih ediyor! Ne kadar gelişmiş bir ilkellik!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 246 11.12.2020)