Sosyal medyada kritik dönüşüm: İdealize edilmiş hayatların sonu!

Sosyal medyada yeni bir dönüşüm yaşanıyor. Başlangıçtaki o “herkes parti halinde, herkes ne güzel hayatlar yaşıyor” imajını güçlendiren içerikler sahneden çekilmeye başladı. Artık su katılmamış “gerçek hayat” örnekleri yükselişte. Telefonunu çıkar, uygulamanın içinde kamerayı aç ve o an yaşamakta olduğun neyse onun görselini-videosunu çekip paylaş! Düzeltme vs. yok!

Ancak dijital kültürde gerçeklik bile çoğu zaman kendiliğinden ortaya çıkan bir durum değil, üretilen yeni bir estetik biçimi. Instagram çağının görünmeyen sloganı şuydu: Hayatını idealize et! Daha güzel görün, daha üretken ol, daha düzenli yaşa, daha ilginç ol. Sosyal medya bireye önce görünürlük alanı açtı sonra da onu kendisinin reklam ajansına dönüştürdü. İnsanlar artık sadece yaşamıyor, yaşadıkları hayatın sürekli yayınlanabilir bir versiyonunu da üretiyordu. Bu durum başlangıçta cazipti. Böylece herkes defolu yanlarını saklayıp, olmak istediği kendisini üretir hale geldi. Hadi selfie çekelim denildiğinde suratlara takılan sahte gülücükler misali!

Dijital, sanayi toplumunun klasik toplumsal hiyerarşilerinin kırılmasını sağladı. Yalnızca ünlüler, markalar ya da medya figürleri değil, herkes kendi hayatını sergileyebilir hale geldi. “Kusursuz görünmek” moda oldu. Böylece sosyal medya gerçek hayatın temsil alanı olmaktan çıktı; optimize edilmiş hayatlar vitrinine dönüştü. İlişkiler, bedenler, evler, tatiller, hatta gündelik rutinler bile performans estetiğinin parçası haline geldi. İnsanlar artık yalnızca başkaları değil kendileri tarafından da izlemeye başlamıştı.

TikTok’un 2026 raporunda öne çıkan “Reali-TEA” eğilimi tam da bu yorgunluğun içinden doğuyor gibi. Platformların yeni keşfi şu: İnsanlar artık kusursuzluğu değil, kusurları da içeren ham gerçeği izlemek istiyor. Dağınık evler, hazırlıksız görüntüler, başarısızlık hikâyeleri, ağlama videoları, filtresiz yüzler, ölçüsüz tepkiler… İlk bakışta bunlar sosyal medyanın “gerçekliğe dönüşü” gibi yorumlanabilir. Ancak şu da var: Sosyal medya platformları gerçekliği sevdiklerinden değil, yakınlık hissi ürettiği için yüceltiyor olabilir.

Instagram ekonomisi hayranlık üretmeye dayanıyordu. TikTok ekonomisi ise ilişkisellik üretmeye dayanıyor. İnsanlar artık erişilemeyen hayatları değil, kendilerine benzeyen insanları izlemek istiyor. Çünkü dijital toplumda güven giderek uzmanlıktan değil, benzerlik hissinden doğmaya meylediyor. Fakat burada kritik bir paradoks var. Dijital ekonominin merkezine yerleştiğinde, samimiyet o bildik samimiyet olarak kalabilecek mi? Bugün “doğal görünmek” başlı başına yeni bir içerik stratejisine dönüşmekte. Spontane görünen davranışlar planlanıyor, filtresiz estetikler tasarlanıyor, gündelik hayat bile dikkat ekonomisinin bir parçası haline geliyor. Böylece gerçeklik, yapaylığın karşıtı olmaktan çıkıp yeni bir performans biçimine dönüşüyor.

Belki de içinde bulunduğumuz dönüşümün özü burada yatıyor. Sanayi toplumunun ideali mükemmel insandı. Dijital toplumun yeni ideali ulaşılabilir insan olmak. Çünkü algoritmik çağda ekonomik değer artık mesafeden değil, yakınlık hissinden üretiliyor. Bu durum aynı zamanda daha derin bir soruyu da gündeme getiriyor: İnsanlar gerçekten daha sahici olanı mı arıyor, yoksa yalnızca daha ikna edici bir gerçeklik simülasyonunu mu talep ediyor-tüketiyor? Tik-Tok’un bu yeni eğilimi adlandırırken yaptığı kelime oyunu bile düşündürücü: Reality değil Reali-TEA!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 528 10.07.2026)

Papa XIV. Leo da bir önceki Leo gibi teknoloji-toplum-birey üçgenine odaklanıyor!

Yapay zekayı sanayi devrimi unsuru olarak görmek kolay. Peki ya ortada yeni bir toplum modeli varsa? Papa XIV. Leo geçtiğimiz günlerde yayımladığı Magnifica Humanitas (Muhteşem İnsanlık) adlı kapsamlı tebliğinde yapay zekayı insanlığın önündeki en önemli dönüşümlerden biri olarak tanımladı. Metin boyunca sık sık sanayi devrimi dönemine gönderme var. Bu tercih tesadüfi olmasa gerek. Katolik Kilisesi, 19. yüzyılın sonunda da sanayi devriminin ortaya çıkardığı sosyal sorunlarla yüzleşmek zorunda kalmıştı (Bkz. Papa XIII Leo, Rerum Novarum “Yeni Şeyler” tebliği, 1891).

Ancak burada dikkat çekici bir nokta var. Yapay zeka ve dijital dönüşüm söz konusu olduğunda kullanılan kavramlar hala büyük ölçüde sanayi toplumundan miras. Dönüşümü anlamaya çalışırken başvurulan son yaygın çerçeve “Dördüncü Sanayi Devrimi” (“Endüstri 4”) kavramı. Bu ifade ilk bakışta güçlü görünse de önemli bir varsayım içeriyor. Eğer dördüncü sanayi devriminden söz ediliyorsa, içinde yaşanılanın hala sanayi toplumu olduğu da kabul edilmiş oluyor. Oysa tarihe biraz daha geniş açıdan bakıldığında farklı bir ihtimal beliriyor.

Tarım toplumundan sanayi toplumuna geçiş yalnızca yeni makinelerin ortaya çıkması değildi. Değişen şey üretim araçlarından çok daha fazlasıydı. Aile yapısı, eğitim sistemi, yaşam şekli vd. değişti. Şehir yaşamı yükseldi. Zaman algısı farklılaştı. İnsanların çalışma biçimleri kadar düşünme biçimleri de dönüştü. Kısacası yeni bir teknoloji değil, yeni bir toplum doğdu: Sanayi Toplumu (bir diğer adıyla Modern Toplum). Bugün de benzer bir durum söz konusu. Yapay zeka mevcut sanayi toplumunu daha verimli hale getiren yeni bir araç mı yoksa sanayi toplumunun üzerine yeni bir toplumsal paradigma inşa edecek potansiyel mi?

Papanın tebliğinde bu ayrım açık biçimde yapılmasa da metnin bazı bölümleri ikinci ihtimale işaret ediyor. İş kayıpları, otomasyon ve ekonomik eşitsizlik üzerine yapılan değerlendirmeler büyük ölçüde sanayi toplumunun klasik sorunları. Buna karşılık insan muhakemesinin algoritmalara devredilmesi, karar alma süreçlerinin makineleşmesi, hakikatin yapay sistemler tarafından üretilmeye başlaması ve bireysel özerkliğin aşınması gibi kaygılar artık başka bir düzlemin işaretleri. Çünkü bunlar üretimden çok bilinçle ilgili.

Sanayi toplumunun kavramlarıyla anlamaya çalışılan dönüşüm çoktan yeni bir toplum üretmeye başladı: Dijital toplum! Sanayi toplumu fabrika ise dijital toplum platformdur. Sanayi toplumu enerji ve sermaye ise dijital toplum veridir. Sanayi toplumu işçi ise dijital toplum kullanıcıdır. O nedenle güncel temel çatışmalar yalnızca emek ve sermaye arasında yaşanmıyor; veri, dikkat ve algoritmik güç etrafında da şekilleniyor.

Papa’nın metnindeki en önemli uyarı tam da burada ortaya çıkıyor. Temel kaygı makinelerin insanlaşması değil insanların giderek algoritmik sistemlerin uzantısına dönüşmesi. Yapay zekanın ne kadar akıllı hale yükseleceği değil; insanın ne kadar edilgen hale düşeceği. Bu bağlamda konu teknolojik olma sınırlarını aşıyor, uygarlık ölçeğinde ele alınması gerekli hale geliyor. Bunu sezgisel olarak fark eden ilk ciddi kurumun iki binlik yıllık Katolik kilisesi olması ise… Bir tür paradoks olsa gerek!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 524 12.06.2026)

Geleceğin yazarı daha mı az yazacak?

Microsoft geçtiğimiz günlerde bir liste yayınladı. Üretken yapay zekanın insanın elinden en hızlı şekilde alacağı meslekler listesi. Listenin tepesinde yer alan mesleklerden bazıları şunlar: Tercümanlar, çevirmenler, yazarlar, edebiyatçılar, teknik yazarlar, editörler. Bu üçüncü oluyor.

Matbaa bu “içerik üreticileri” olumlu yönde etkilemişti. Yazdıkları, düzelttikleri metinler daha geniş bir pazara hitap edebilir hale geldi matbaa sayesinde. Daktilo ve akabinde bilgisayarın biraz zorladığından dem vurulabilir. Bugün neredeyse hiçbir yazar kaleme aldığı içeriği elyazması formatında satışa sunmuyor olsa da pek çoğu bilgisayar kullanmaya yanaşmıyor. Biraz yaş biraz da alışkanlık boyutu söz konusu. Daktilo ya da bilgisayar ile genç yaşta tanışanlar daktiloya (ya da bilgisayara) kolayca adapte olabildi. Yaşı tutmayan kıdemliler ise kalem ile yazmaktan vazgeçmedi. Bir kısım arafta kalıp daktilo kullanmaya devam ediyor olabilir.

Bu üçüncü evrede teknoloji bu kez doğrudan içeriğe odaklanmış durumda. Metin işleme becerisi gelişmiş üretken yapay zekalar (tüm o GPT’ler, Gemini’ler vd.) ister istemez yazılı metin üzerinde çok daha verimli çalışabiliyor. O nedenle örneğin bir metni analiz etmek ve onu sadece dilbilgisi kurallarına göre değil aynı zamanda anlamsal boyutta da değerlendirmek bu tür yapay zekalar için kolayca uzmanlaşabilecekleri alanlar.

Hukuk alanında örneğin yapay zekanın ilk indireceği hedefler içinde kurumsal sözleşme metinlerini ilgili yasa maddelerini baz alarak incelemek yer alıyordu. Edebiyatta benzer bir durum editörlük mesleği için söz konusu. Editörlük belki de ıskalanmış bir alan. Her yayınevi editörlük işine aynı ilgiyi-önemi göstermeyebiliyor. Yapay zeka bu alandaki prematüreliğin giderilmesini sağlayabilir. Her yazarın yanıbaşında duran ve özellikle de onun metinleriyle “büyümüş” bir editör ne büyük kolaylık sağlar! Unutmamak gerekir ki bu yapay zeka editörleri o dilin her türlü özelliğini-kuralını biliyor olacak.

Benzer şekilde üretken yapay zekaların başarı ile yerine getirebileceği bir diğer alan da çevirmenlik. Artık herhangi bir dilde yazılan bir roman, neredeyse her dilde yazılmış gibi olacak. Çünkü anında istenilen dile çevrilebilecek. Çeviri söz konusu olduğunda hiçbir zaman tam başarı sağlanamayacak en az bir edebi alanın olabileceğinden bahsedilebilir: Şiir! (Yine de umutlanmamak lazım; yapay zeka orada da beklenmedik bir çeviri performansı gösterebilir).

Yazarların, özellikle de kurgu öykü-roman yazarlarının yanıbaşında bu denli gelişmiş araçların yer alması güzel haber de bununla birlikte gelen bir de kötü haber var. Microsoft’un listesine göre üretken yapay zekalar yazarlık müessesesine de göz dikmiş durumda. Yazarlığın kendisi de gelecek yıllar içinde insandan yapay zekaya geçebilir. Bir yanda yepyeni yapay zeka yazarlar türeyebilir ve bu yapay yazarlar çok-satanlar listesini doldurabilir. Ancak (yaşayan ya da ölmüş) insan yazarlar için bir umut ışığı hala var. Kendi isimleriyle yapay zekanın eser üretmesine izin verebilirler. Telif karşılığı tabii ki! Bir sonraki Borges ya da Yaşar Kemal romanını yapay zeka yazabilir ve bu eser Borges ya da Yaşar Kemal adıyla yayınlanabilir. Yazarlık, yaşayan bir yazar için, kendi yapayının ürettiği metne son dokunuşları yapmaktan ibaret hale gelebilir.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 488 12.09.2025)

Dünyada derebeylik mi, yoksa yepyeni bir gezegen mi?

Eric Schmidt’in geçen ay yayınlanan TED seansında yapay zeka ile ilgili değindiği konulardan bir tanesi de AGI üretim süreciydi. Bu süreçte kayda değer iki rakibin olduğunun altını çizdi: ABD ve Çin! Körfezdeki Arap ülkelerinin ise üçüncü aday olmaya çalıştıklarını söyledi. Olağan şüpheliler listesinde yer alan Avrupa Birliği ve Hindistan ise nal topluyor. Schmidt bu değerlendirmeyi en kritik parametreyi baz alarak yapıyor. Yapay zekaya milyarlarca dolar yatırım yapacak kadar çılgın (ve para sahibi) olabilmek!

Hindistan ayrı bir tartışma konusu olabilir ama Avrupa Birliği’nin bu tabloyu nispeten uzaktan seyretmekte olmasının gerisinde ne var? AB neden “milyarlarca doları yapay zekaya yatıracak kadar çılgın” değil?

Şu dört olayı ve gerçekleşme tarihlerini anımsamalı: 18.3.2014: Rusya Kırım’ı ilhak eder. 2015: AB ülkelerine yapılan düzensiz göç zirve yapar. 8.12.2021: Merkel on altı yılın ardından Almanya başbakanlığından ayrılır. 24.2.2022: Ukrayna-Rusya savaşı başlar. Sanki başka önemli parametre yokmuş gibi bu dördü baz alınarak şöyle bir okuma yapılabilir: Merkel göç sürecinden AB’yi Türkiye ile anlaşmalara yaparak korudu. Rusya Ukrayna savaşı çok daha önce (2010larda) çıkabilirdi. Bunun AB bölgesinde yaratacağı olumsuz etkilerini iyi değerlendiren Merkel sorunun büyümesini engelledi. Ancak politik ömrü biter bitmez süreç kaldığı yerden devam etti.

Bu senaryo Ukrayna-Rusya savaşının AB ülkelerine “de” yönelik bir operasyon olduğunu düşündürüyor. Son dönemde NATO’nun gündemindeki en önemli konu nedir? AB ülkelerinin savunma bütçelerini artırması. Neden? Rusya’ya karşı önlem olarak! ABD ben sizi korumak için sizin kendinizi korumak için ayırdığınız paradan daha çok para ayırıyorum; bu adil değil diyor! Yeni denkleme göre ABD AB için daha az savunma bütçesi ayıracak; AB ise daha çok. Böylece ABD yapay zekaya daha çok para aktarabilecek! AB ise daha az! İşte o nedenle AB, Schmidt’in sebep göstermeden tespit ettiği üzere “yapay zekaya milyarlarca dolar yatırım yapacak kadar çılgın” değil! Değil çünkü olamıyor! Şartlar onu gerektiremiyor! Savaşın ilk döneminde “enerji krizi” formunda oluşan etki ABD’de başkan değişiminden sonra doğrudan “savunma krizi” formuna dönüştü!

Yapay zeka geliştirmelerindeki en kritik iki parametre nedir? Enerji ve veri. Algoritmaların üretilebilmesi ve kullanılabilmesi için yoğun veri kümesine ve yüksek bilişim kapasitesine gereksinim var. O nedenle dünyanın her yerinde yüksek kapasiteli veri merkezleri kuruluyor. Ki o devasa yapay zekalar üretilebilsin-çalışabilsin. Doğal olarak o veri merkezlerini besleyecek elektriğe gereksinim var. Bu elektrik yenilenebilir de nükleer enerji kaynaklı da olabilir. Harari yıllar önce altını çizmişti: Gelecekte veri merkezleri askeri bölgeler içinde koruma altında tutulan mekanlar olacak!

Yapay zeka ile sanayi toplumu yeni bir evreye geçirilmeye çalışılıyor. Belki de bu evresinde sanayi toplumunu talep eden, kazandığı parayı soylu, dini ya da askeri liderlere kaptırmak istemeyen siviller ilk kez kendilerini güvende hissedecek. Çünkü ya bu dünyada kalıp yeni derebeyi olacaklar ya da atmosferden güvenle çıkıp bir başka gezegene ulaşabilecekler!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 479 11.07.2025)

Sosyal medya iletişimden etkileşime, yapay zeka etkileşimden samimiyete!

Sosyal medya neden ana akım medyayı tahtından indirdi? Birey-medya diyalektiğinde bunun temel sebebi şu: Ana akım medya iletişim kurmayı sağlarken sosyal medya etkileşim kurmaya olanak tanır! İletişimden etkileşime. Bu ne anlama geliyor? Medya aracılığıyla maruz kaldığı içeriğin karşısında bireyin tepkisini başkalarına da gösterebilmesi.

Gazete okurken ya da televizyon izlerken bireyin tepkileri ancak bulunduğu fiziksel mekandaki kişiler tarafından görülebilir. Ancak gerek o maruz kalınan içeriğin hazırlayıcıları gerekse de medyanın yöneticileri o tepkilerin neler olduğunu bilemez. Oysa sosyal medya bunu olanaklı kılıyor. Bir sosyal medya kullanıcısı izlediği bir video klip ya da okuduğu bir yazılı içerik ile ilgili duygu ya da düşüncelerini dünyanın geri kalanı ile aynı medya ortamı üzerinden paylaşabiliyor. O içeriği LIKE ederek, yorum yazarak, başkaları ile paylaşarak vb.

İlk yıllarında sosyal medya sahiplerinin-yöneticilerinin temel motivasyonu olabildiğince bireyi sitelere çekebilmekti. Yeni yapılmış dijital barajın su tutması gibi. Bireylerin sosyal medya sitelerine gelmedeki temel motivasyonları da yukarıda altı çizilen “etkileşim kurabilme” imkanıydı. Bugün milyarlarca insan sosyal medya sitelerine erişiyor, etkileşim kurarak kendilerinden biz bırakıyor.

Son dönemde sosyal medya siteleri ellerinin altındaki milyarlarca kullanıcının daha çok etkileşim kurması, aktif kullanıcı yaşamlarını sürdürmesi için yeni arayışlar geliştiriyor. Yapay zeka bu arayış sürecinde sosyal medya dünyasına yeni bir soluk verme potansiyeline sahip. Bırakılan izleri talip ederek etkileşim olgusunu bir başka boyuta taşıyacak bir potansiyel. Samimi bir ilişki. Böylece iletişimden etkileşime sıçrayan ilişki modeli yapay zeka ile birlikte etkileşimden samimiyete evrilmeye başlıyor.

Malum bu sürecin popüler kültürdeki ikonik simgesi HER adlı film. Önemli günlerde sevdiklerine gönderecekleri kutlama mesajlarını yazma özürlü bireylere hizmet vermek amacıyla kurulmuş şirkette çalışan bir “metin yazarı”, bilgisayarına yeni bir işletim sistemi kurar. Ses ile komut verilebilen bir sistem. Yazar bu sesin sahibi şeye aşık olur!

Etkileşim evresinde sosyal medyada icat edilen dijital atom bombası post-truth (gerçek-ötesi, doğru-ötesi) olmuştu. Yani yalanın “benim doğrum” adı altında yeniden piyasaya sürülmesi. Böylece dezenformasyon-mezenformasyon pandemisi tüm dijital dünyaya yayıldı. Etkileri hala ve artarak devam ediyor.

Doğrunun ve onunla birlikte iyinin ağır hasar almasından sonra, yapay zekanın samimiyete-duygusallığa sızacak olması benzer bir dijital salgının da ortaya çıkmasına neden olacak gibi. Bu kez linçe maruz kalacak olgu belki de güzellik-estetik olacak.

Modern birey doğruyu yanlıştan ayırt edebilmek için bilişsel kapasitesini geliştirmek ve kullanmak zorunda(ydı). Post-truth bu süreci sekteye uğrattı. Zaten zorlanan birey aldığı dijital uyuşturucularla kolay ama sahte yola saptı. Artık mücadele etmesine, kendisini geliştirmesine gerek yok. Ama artık doğru da yok! Duygusal ilişkilerde çok daha zorlanan birey dijital samimi duygudaşlık sayesinde bu problemin de üstesinden gelebilir. Artık seviyor mu sevmiyor mu diye papatya falı bakmaya gerek yok! Herkes seni seviyor. En güzel sensin. En muhteşem sensin. En çekici sensin. En yakışıklı sensin. Milyonlarca YZ yalan söylüyor olamaz!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 477 27.06.2025)

@Grok, ne diyor gene bunlar yahu?

İstanbul’da yaşanan deprem fırtınası bildik tartışmayı yeniden alevlendirdi. İstanbul’da büyük bir deprem olacak mı? Yakın gelecekte mi olacak? Şiddeti-büyüklüğü ne kadar olacak? Yıllardır bu tartışmayı izleyen sıradan vatandaş bilim insanlarının aynı resme bakıp farklı yorum yapmalarına bir anlam veremiyordu. Son tartışmalar bir perdenin aralanmasına da vesile oldu gibi görünüyor.

Perde aralığından görünmeye başlayan kimi detaylar ise bilimden ziyade defolu insan ile ilgili sanki. Bu vesile ile öğrenildi ki bilim insanları daha Marmara Denizi’nin altındaki faylarla ilgili tablo üzerinde bile anlaşmış durumda değil. Kimisi son yıllarda gerçekleştirilmiş olan detaylı analizleri dikkate alarak fay hattı haritalarını güncellemiş. Kimisi ise yirmi-otuz sene öncesinin haritalarını baz alarak değerlendirme yapıyor.

Peki bu ikinci gruba girenler, yeni üretilen fay haritalarını yanlış buldukları için mi ona itibar etmiyor? Keşke öyle olsa. Yapılan değerlendirme ve yorumlardan anlaşılıyor ki bu yeni haritaları dikkate almama nedenleri bugüne dek savundukları tezlerin çöpe gitme olasılığından kaynaklanıyor. Onca yıl emek vermişler. Bir tez öne sürmüşler. Yanlışsa yanlış, ne olmuş yani? Bu ülkede sütten çıkan ak kaşık var mı ki?

Ne yazık ki bu tür davranış şekilleri “bilim” bünyesinde gerçekleştiğinden etik dışı bu yaklaşım modelinin “bilim” olgusunun kendisine ne kadar zarar verdiği göz ardı ediliyor! Muhafazakarından bilim insanına, görünen o ki, bir grup var, onların derdi günü ve kendini kurtarmak. Birisi dini-inancı zedeliyor; diğeri bilimi-bilgiyi. Bugüne dek din tüccarı ya da “dinci” diye bir kesime yükleniliyordu. Şimdi özeleştiri yapmak vakti. Demek ki bunun karşısında bir de “bilim tüccarı” ya da “bilimci” diye bir kesim var! Onlar da bilimin sırtından geçiniyor!

İstanbul’da 250 senede bir deprem olacak diyenler, bu periyotla çelişen (ve tarihe geçmiş) deprem ya da depremleri görmezden gelmiş mesela! Dahil etseler bir tez üretemeyeceklerdi belki de. Acaba tek sebep bu mu? Örneğin dahil etmeyerek deprem korkusunu belki de politik bir baskı unsuru haline getirdiler. Kimisi bunun temelindeki ideolojik bakış açısına işaret ederek bu tavrı nizami bulabilir. Peki şuna ne demeli? Yakın zamanda şiddetli bir deprem olacak endişesini paraya çevirmek!

Yıllardır deprem konularında boy gösteren uzmanların-profesörlerin inşaat projeleri sahibi olduğu ortaya çıkmaya başladı. Bir yanda yakın zamanda çok şiddetli bir deprem olacak diye yayın yap. Diğer yanda en şiddetli depreme bile dayanıklı evler inşa ediyoruz diye reklam yap! Buna ne buyrulur?

X-olmuş-Twitter son dönemde yapay zeka destekli yeni bir özellik tanıttı. X platformu üzerinde görülen bir içeriği firmanın yapay zeka sistemi GROK’a sorarak bir tür içerik teyidi alınabiliyor. Diyelim ki birisi Türkiye’de son on iki ayın enflasyonu % 43 çıktı diye mesaj gönderdi. O mesaj @grok’a sorulabiliyor: “@Grok doğru mu bu bilgi?” Grok da dili döndüğünce o bilginin doğru olup olmadığını anlatmaya çalışıyor!

Deprem tartışmaları oldukça, insanın içinden Grok’a sormak geliyor: @Grok ne diyor bunlar gene yahu?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 471 09.05.2025)

Ülkeyi bir makine mi, kanlı-canlı bir insan mı yönetsin?

İfade Bill Gates’e ait. Belki de yapay genel zeka (AGI) ve ötesine işaret ediyor “Özgür Zeka” ifadesini kullanırken. Bir anlamda bazı bilim insanlarının “zekanın doğalı yapayı olmaz” eleştirisini de rafine etmiş oluyor. Zekanın özgürleşmesi ne demek?

Akla “önyargı” (bias) olgusu(ndan kurtulmak) geliyor. Önyargının masum yüzünü ise toplumsal mutabakatla temin edilmiş “sınırlar” oluşturuyor. Klasik örnektir. Kağıt ataç üreten bir şirketin genel müdürlüğüne bir yapay zekanın getirildiğini ve ona tek masum bir hedef verildiğini düşünün: Üretimi artır! Bu zekaya makul bir önyargı-sınır konmadığı taktirde tüm dünyanın kaynaklarını ataç üretiminde kullanmaya kalkacaktır. Tüm dünyanın!

Özgürleştirilmiş bir zeka benzer türden dehşet verici eylemler yapmaya kalkabilir. Hiçbir önyargısı, sınırı, kırmızı çizgisi olmazsa. Karı ya da üretimi artır demek yerine karı beş misline çıkar ya da üretimi üç misli artır şeklindeki elle tutulur hedefler bu tür yıkımların yaşanmasını engelleyebilecektir.

Her önyargı ya da sınırın doğal ya da nesnel olduğunu iddia etmek de doğru olmayacaktır. Yine klasik bir örnektir. Yüz tanımak için geliştirilen bir yapay zeka algoritması sadece beyaz tenli erkek insan resimleri kullanılarak eğitilmişse, örneğin hispanik bir kadın resmi gösterildiğinde onun bir insan olmadığına hükmedebilir! Özgür zeka, bir açıdan bakıldığında, insana ait nesnel olmayan bu tür kırmızı çizgileri veri kümelerine dahil ederek yanlış ya da güdümlü zeka modelleri üretme sorunsalından kurtulmak anlamına gelebilir.

Fiziksel vücudun da resme dahil edildiği yapay zeka örnekleri (robotik) üretim süreçlerinde kullanılırken, salt yazılımdan oluşan yapay zeka çok daha geniş bir alanda hizmet sunabiliyor. Bu aynı zamanda yapay zekanın önce kimi ebeleyeceğini tahmin etmek açısından da önemli. Mavi yakalı işçiler mi beyaz yakalı ofis çalışanları (özellikle de orta kademe ve üst düzey yöneticiler) mi? İlk grup sürümden tasarruf sağlayacakken (daha çok insan işsiz kalacak), ikinci grup cirosal anlamda çok daha büyük bir tasarrufun habercisi olabilir (bir genel müdürün maaşı kaç işçi maaşı eder?).

Özgür zeka fikri bir yanda her iki cephede de büyük zaiyatlar verme potansiyeline sahipken diğer yanda yepyeni bir özgürlük olgusunun da habercisi olabilir. Özgür zekaya sahip “şey”in, yasalar huzurunda özgür bir “varlık” olarak kabul edilmesi gerekebilir. Yani kurumlar, özgür bir insanı değil de özgür bir robot ya da yazılımı işçi ya da genel müdür olarak işe almak zorunda kaldığında maaşı robota ya da yazılıma ödemek zorunda kalabilir. Robotlara dijital sağlık sigortası yapmaları gerekebilir (periyodik bakım). Bu robot ya da yazılım da günü geldiğinde vergisini ödemek zorunda kalacaktır. Yazılım tartışılabilir belki de robotun seçme ve seçilme hakkına sahip olması da gündeme gelebilir.

Robotların seçilme hakkı ister istemez siyaseti de dönüştürecektir. Günümüzde halen ideolojik ya da benzeri kutuplaşmalar tüm dünyada politik arenayı şekillendirirken gelecekte bu kutuplaşma belki de insan-makine gerilimine evrilebilir. Ülkeyi bir robot mu yönetsin yoksa kanlı-canlı bir insan mı? Belki de İskandinav ülkeleri robottan yana cevap verecek ilk ülkeler olacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 468 18.04.2025)

Gerçeklik ayarıyla oynanmış kuşakların yanlıştan-yalandan uzak çelişkisiz dünyasına doğru..

Matrix filmindeki “kaşık sahnesi” çeşitli açılardan yorumlanmıştı. Şimdi yeni bir açı daha peydahlanıyor. Yeni gelen kuşaklar açısından kaşık sahnesi. Neo’nun şaşkın bakışları altında eline aldığı kaşığı plastik bir nesneymiş gibi bakışlarıyla eğip-büken çocuk en sonunda asıl meselenin ne olduğunu Neo’ya açıklar: “Aslında kaşık yok!”

Bugün 40 yaşının üstünde olanlar gözler önündeki somut gerçeklik karşısında bu yorumu saçma bulacaklardır. Kaşık ya vardır ya yoktur! Gözümle görüyor, elimle tutabiliyorsam yoktur denilemez! Eski güzel fiziksel dünyamızda bu tür yorumları yapabilmek oldukça kolaydı. Yapay zeka virüsünün yayılmasıyla birlikte harlanan dijital alevler işleri giderek zorlaştırıyor.

Şimdi bir çocuk düşünün. Kendini bildi bileli internet ile sosyal medya ile iç içe. Karşısına her gün on küsur kişinin bir masanın arkasında yemek yerken çekilmiş videoları geliyor. Bu kişiler acayip giysiler içindeler. Bir videoda sessizce yemeklerini yiyip birbirleriyle konuşmadan masayı terk ediyorlar. Bir başkasında günün popüler şarkılarına eşlik etmek üzere masadaki yemeği bırakıp ayağa fırlayarak dans etmeye başlıyorlar vs.

Bu çocuk bir gün okula gidiyor ve tesadüfen yüzyıllar önce yapılmış çok ünlü olduğu söylenen bir tablo ile karşılaşıyor. Leonardo da Vinci’ye ait Son Akşam Yemeği tablosu. Öğretmeni ressam ve tablo hakkında bilgiler verdikçe bizimki gülüp duruyor. Çünkü onun aklına hep yıllardır izlediği o videolar geliyor. Belli ki öğretmeni bir şeyleri yanlış biliyor!

Bugün adına DeepFake denilen ve yapay zeka desteği ile herhangi bir görsel malzeme (fotoğraf ya da video) üretilen devirde neyin var-doğru-gerçek olup neyin olmadığını tespit etmek giderek zorlaşıyor. On sene sonra olasılıkla insanlık artık bu ayrımı yapma zahmetine katlanmayı bir kenara bırakacak. Kendisine neyin orijinal, doğru ya da var olduğu söylenirse onu kabullenecek. Bir süre sonra tam tersi bir şey o gruba terfi ederse bu kez de onu. Arada bir çelişki olduğunu umursamayacak bile. Bu işte bir yanlışlık var demeyecek!

Çok distopik gelebilir. Ancak bu süreci teknoloji ya da yapay zeka icat etmedi. Bu süreci dünyanın pek çok yerinde uyanık politikacılar akıl etti, uygulamaya geçirdi. On yıllardır da uyguluyorlar. Teknoloji sosyal medyanın palazlanıp siyasetin radarına girmesiyle suça bulaştırıldı. Politikacılar o yalan-yanlış bilgiyi sosyal medyaya taşıdı. Çünkü televizyondan çok daha hızlı, çok daha ucuz ve çok daha geniş bir kitleye sosyal medya üzerinden erişebileceklerini keşfettiler! Sözcüsü ne demişti Trump’ın ilk dönem yemin töreniyle ilgili olarak “bizim alternatif doğrumuz”. Meydana kaç kişinin geldiği onların alternatif doğrusuna göre çok farklıydı. Havadan çekilen fotoğraflara göre yapılan tahminlerle kıyaslandığında!

Şu söz İsmet İnönü’ye atfediliyor ama belli ki asıl kaynak Victor Hugo: “Namuslular da namussuzlar kadar cesur olmalı”. İnsanın ve toplumun doğruluk-gerçeklik ayarlarıyla oynayacak derecede hadsizleşenler karşısında (bu ister teknoloji olsun ister politika) bireyin ya da toplumun da kendisinde bir şeyler yapacak cesareti bulması gerek. Ya da kim bilir belki de günde üç öğün çikolata yemek sağlığa o kadar da zararlı değildir! Ne de olsa “aslında çikolata yok”.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 463 07.03.2025)

O güzel teknolojileri kapitalist paradigmadan kurtarmak gerek!

2024, 2025 ve sonrasına hangi teknolojik sorunları devrediyor? Bir süre önce Çinli bazı akademisyenlerin kuantum kıyameti ile ilgili açıklamaları fazla manşet olmadı. Doğruysa, Çin askeri dahil her türlü şifreyi kırabilecek düzeyde bir kuantum bilişim kapasitesine erişmek üzere.

Her türlü şifreyi kırmak sadece şifre ile erişilebilen web siteleri ya da mobil uygulamalar (örneğin bankacılık uygulamaları) anlamına gelmiyor. Tüm bir blokzinciri de radara giriyor. Çin böyle bir seviyeye ulaşırsa herhangi bir blokzinciri uygulamasını, örneğin Bitcoin blokzincirini kırabilir mi? Blokzincirini kırmak, bir anlamda dijital zinciri oluşturan blokları deşifre edip içindeki bilgileri değiştirmek anlamına da gelir. Türkçesi: Kişi sabah kalktığında dijital cüzdanındaki bitcoinlerin uçup gitmiş olduğunu görebilir! Böyle bir manipülasyon sadece sıcak cüzdanları değil, soğuk cüzdanları da etkileyebilir. Kısacası Çin blokzinciri ve onun üzerinde soluk alıp veren kriptopara paradigmasını bir hamlede kendi lehine çevirebilir. Dilerse fişi çeker, dilerse bir gecede ya da kademeli olarak malın üstüne konar. Ya da dilerse bunu bir tehdit unsuru olarak kullanıp başka siyasi-ticari kazanımlar elde eder!

Yapay zeka kontrol-delisi kapitalist sanayi toplumunun en vahşi düşlerini gerçekleştiren teknoloji olarak yerini alıyor. Bundan en çok istifade edecek olanlar kendi toplumunu kontrol altında tutmak isteyecek kurumlar olacaktır. Devlet söz konusu olduğunda vatandaşını, şirket söz konusu olduğunda müşterisini-çalışanını.

Yapay zekaya dayalı bir süreç icra edildikçe o süreçte öngörülmemiş bir olasılığın (anomali, mutasyon) hayat bulması giderek güçleşecek. Bunun bir sonucu da toplumların muhafazakarlaşması, kutuplaşması olacak. Bu dönüşüm başladı bile. Bilgisizliğin olduğu bir ortamda bu tür sistemler müthiş ilerleme sağlayacaktır. Örneğin milyonlarca vakayı baz alarak geliştirilmiş bir teşhis-tanı sistemi, modern tıbbın erişemediği coğrafyalarda pek çok hayatı kurtarabilir. Ancak bilginin had safhada işlendiği ortamlarda bu tür sistemler ilerletmek yerine frenlemeye neden olabilir. Ayrıca hatalı veri kümelerini baz alan yapay zeka sistemleri ortamın kalitesini düşürmeye de neden olur. Geçtiğimiz haftalarda New York’ta sokak ortasında öldürülen sağlık sektörünün bir CEO’su buna güzel bir örnek. %90 hata oranlı bir yapay zeka sistemi çalıştırarak sigortalısının adeta ölmesini hızlandıran bir şirketin yöneticisi. Görünen o ki hata oranı şirketin aleyhine değil, lehine çalışıyormuş! Örneğin şirketin karı böylece 12’den 16 milyar dolara çıkmış!

Yapay zeka ile muhafazakarlaştırılan toplum, sosyal medya ile kolayca yönetilebilen-yönlendirilebilen bir hamura dönüştü. Oxford Üniversitesi’nin 2024 için seçtiği “beyin çürümesi” ifadesi işaret fişeği olarak değerlendirilebilir. En büyük hasar ise nesnel gerçeklikler üzerinde oluşuyor. Dünya eğitimden önceki o vahşi haline geri dönüyor. Kim hangi konuda ne düşünüyorsa onun için gerçek odur! Bu tabloda geriye halledilmesi gereken bir şey kalıyor. Bilinçdışına hitap eden o inatçı ögeden kurtulmak. Bireyi fiziksel gerçeklik boyutundan soyutlamak. Günde sadece sekiz saat bir ekrana bakarak değil. Yirmi dört saat gözünün görebildiği her detayda onu başka bir gerçekliğe ışınlayarak. Bunu da metaverse sağlayacak. Gelecekte kimse üzülmeyecek, kimse obez ya da çirkin olmayacak, kimse zor durumda kalmayacak, kimse ölmeyecek. Çünkü kimse yaşamayacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 453 26.12.2024)

Yapay zeka yeni iş alanları mı, mevcut işleri ortadan mı kaldıracak? İşsizliği artıracak mı, azaltacak mı? Yaşlılar mı olumsuz etkilenecek, gençler mi?

Genç Nüfus Üzülebilir..