Küreselleşmenin kültürü olarak hiperkültür.

Dijitalleşme mi küreselleşme mi? Yoksa ikisi birden mi? “Kültür”ün dönüşmesi üzerinde daha derin etkiler yaratacak? Kültür bir açıdan matematikteki “sonsuz” gibi. Ona ne eklerseniz ekleyin değişmiyor. Kültür de hangi yönden gelen rüzgâr nereye savurursa savursun. Yeterince zaman geçtikten sonra yeni koordinatları ne olursa olsun. O yine yeni haliyle “kültür” olarak kalıyor. Ancak öncesini ve sonrasını anımsayan birileri kaldığı (ya da her iki durumu da kalıcı hale getirdiği) sürece bir şeylerin değiştiği gerçeği varlığını sürdürebiliyor. Eskiden Beyoğlu’na en şık kıyafetlerle çıkılırdı!

Dijitalleşme görünürde kültürel ögeleri format değişikliğine tabi tutuyor. Daha önce fiziksel mecralarda üretilen kültür artık daha ziyade dijital muadillerinde ortaya çıkarılıyor. Dijital fotoğraf, dijital para. Sadece “şey”ler değil kültürel “süreç”ler de dijitale dönüştürüldü, dönüştürülmekte. Kırk sene önce yapılan şeylerin neredeyse tamamı dijitalden yapılabilir hale geldi: Bir şeyler satın almak, fatura ödemek, başvuru yapmak, mektup yazmak-göndermek, sosyalleşmek vb.

Süreçlerin dönüşmesi henüz tamamlanmadı. O nedenle hala “dijital dönüşüm”den bahsediliyor. Kurumlar dijital dönüşüm ofisleri kuruyor. Başlarına üst düzey yöneticiler atıyor. O nedenle henüz “dijital dünya”ya ulaşılamadı ama yavaş denmeyecek bir süratle oraya doğru gidiliyor. Son ögeler de son süreçler de dijitalleştiğinde bu iş bitmiş olacak!

O arada küreselleşme kültürü nasıl dönüştürüyor? Byung-Chul Han’ın Hiperkültürellik kitabı (Ketebe Yayınları) bu sorunsala eğiliyor. Küreselleşme yereli ortadan kaldırmak değil de bütün yerelleri (biraz eğip bükse de) daha büyük tek bir yerelin üyesi haline getiriyor. Birbirleriyle iç içe girmiş. Ama yok olmamış. Birileri keman birileri fagot çalıyor olabilir ama bu müzisyenler bir araya gelmiş hep birlikte ortak bir ezgiye eşlik ediyor: Globalleşme senfonisi!

İster dijitalleştirilsin ister hiperleştirilsin kültür her iki durumda da bireyi ve giderek toplumu zamansız-mekânsız bir üst-evrene taşıyor. Klasik anlamda kültür (“yerel kültür”?) kendine has bir zaman-mekân gerekliliği üzerinde yükselirken hiperkültürde böyle bir şey söz konusu değil. Internet, dijitalleşme bunun altyapısı değil belki ama en büyük destekçisi. Dijitalleşme olmadan küreselleşme olabilir miydi? Olabilirdi. Ama bugün ulaştığı mertebeye belki elli sene sonra ulaşacaktı. Dijital bu vahşi global paradigmada hunharca kullanılan bir katalizör ancak!

Hikâye burada bitiyor mu? Byung-Chul Han’ın her kitabı konsantre tespit ve dolaylı ya da dolaysız eleştiri yüklü. Sanayi toplumu üzerinde yükselen global yapılara karşı (kapitalizm, modernizm, postmodernizm vb.). Ancak bu eleştiri refleksi de kapitalist sanayi toplumu paradigmasının kurallarına uygun olarak yapıldığından alternatif bir öneri ya da paradigma sunmaktan yoksun kalıyor. Han tespit ve eleştirilerinden sonra bir kuram önermiyor. Dolayısıyla bir açıdan bakıldığında ajitasyon yapmakla kalıyor.

Oysa dijital kendi başına yeni bir paradigma oluşturma potansiyeline sahip. Küreselleşmenin katalizörü olmak yerine sanayi toplumunu ortadan kaldırabilir. Çünkü psikolojik üst sınıra dayanmış “insan”ı başka bir boyuta taşıyabilir. Kapitalist paradigmanın yıkılması için insan özbilincinin ölümsüzleşmesi gerekiyorsa bunu dijital paradigma sunabilir. Pek çok iyimser bunun için 21. yüzyılı öngörüyor. En fanatikleri 2029 diyor! İnsan ölümsüzlüğe ulaşırsa ne yapacak? Belki de birileri Borges’in öyküsündeki gibi bir kenara oturup heykel olacak. Birileri ise evrenin öteki ucuna gitmeye çalışacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 438 12.09.2024)

Yapay zekâ istisnai azınlıkları yok sayarak popülerleştikçe tutuculaşıyor da!

Yapay zekayı besleyecek “doğal üretim” (gezen?) veri kümesi tükenirse ne olur? Akademik araştırmalar mevcut makine öğrenme süreci baz alınırsa yapay zekâ modellerinin çökeceğini öngörüyor (“model çöküşü”). Bir tür önyineleme (recursion). Konu ne olursa olsun belli bir aşamadan sonra modelin saçmalık üreteceği bekleniyor. Yapılan kimi basit denemelerde bu tür sonuçlar gözlenmiş bile.

Çok değişkenli bir durum. Nihayetinde böyle bir kısır döngüye girilmesinin kaçınılmaz olduğu anlaşılırsa ya makine öğrenme modelleri değişecektir ya da geri besleme sisteminin verimsizliğini giderecek çözümler üretilecektir.

Öte yandan doğal üretim veri kümelerinin neden benzer bir kısır döngüye sebebiyet vermediğini de irdelemek gerek. Acaba şu an “verimli” çalışan mevcut modellerde de benzer bir durum söz konusu olabilir mi? Hatta buna yapay zekâ önyargısı denmiyor mu? Yoksa insan yapımı olduğu için bu tür güdümlü veri kümelerine göz yummak mı gerekiyor? Şu anki yapay zekâ modellerine bakılsa onlar da birilerine “nefes alamıyorum” dedirtecek öneriler-sonuçlar üretmiyor mu?

Bu tür bir kısır döngü sadece yapay zekayı besleyecek veri kümeleri söz konusu olduğunda gündem olamayacak kadar geniş bir çevreye sahip. Yerelliği alt üst eden globalleşme yıllardır öteki toplumlar üzerinde benzer bir etki yaratmıyor mu? Popüler kültür on yıllardır herkesin yaptığını yapmayan, herkesin beğendiğini beğenmeyen, herkesin güldüğüne gülmeyen, herkesin sevdiğini sevmeyen bireyleri “öteki”leştirmiyor mu? Onları içinde yaşadıkları topluma yabancılaştırmıyor mu? Onları suçlu hissettirmiyor mu?

Pop kültürün dışarıda bıraktığı bu kara koyunlardan çıkmıyor mu zaten bilişim dünyasını 1980li yıllardan beri yönlendiren karizmatik bireyler. Dün Steve Jobs, bugün Elon Musk. Ve ikisinin arasında adı bilinen-bilinmeyen binlerce asosyal, içine kapanık, popüler olan şeylerden pek de hoşlanmayan kadın-erkek!

Şimdi onların inşa ettiği bu yapay zekacıklar giderek beslenecek doğal veri bulamayacakları için kendi yapay veri kümelerini üretip kendi elleriyle yararsız bir araç haline mi gelecekler? Yoksa daha şimdiden yapay zekâ, insanın önyargılarını baz alarak daha muhafazakâr, daha sabit fikir bir dünya mı oluşturuyor? Popüler zekâ ve onun tutucu dünyası!

Muhafazakarlık, tutuculuk ne hikmetse belli toplum ya da kültürlerin belli kesimleriyle özdeşleştirilmiş yerel bir kavram gibi ele alınıyor. Ağırlıklı olarak dini toplulukların ya da öteden beri süregelen geleneklerine sıkı sıkıya bağlı toplumların hayat tarzı, hayatı algılama şekli. Asgari değişim, azami rutin! Değişim azsa mucitlerin yeni icatlarını satabilmesi de o kadar zor! Oysa muhafazakarlık her alanda her toplumda var! Bilimsel araştırma süreci de örneğin kendi içinde muhafazakâr bir yapıya sahip. Aksi tatminkâr bir şekilde ispatlanmadığı sürece en son kabul görmüş teoriye dört elle, bağnazca sarılmak mecburi.

Yapay zekâ da bir tür evrimsel süreç içinde yol alıyor. Şu anki dar, üretici, sapmalı insan yapımı veri kümeleri ile beslenerek büyüyen yapay zekacıklar, içgüdüleriyle devinen hayvanlara benziyor. Bir gün “yapay özbilinç” sahibi olurlarsa (genel yapay zeka?) hayvandan insana evrimleşmiş olacaklar! Bugünün yapay zekacıklarının efendisi-tanrısı rolündeki insan o gün geldiğinde ikinci kez cennetten kovulmuş olacak.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 433 08.08.2024)

Ağlarsa yapay zeka ağlar, o da yalan ağlar!

Sürü kendisinden kopmak isteyenlere karşı (dolaylı ya da dolaysız) neden karşıdır? Görünürde koca bir toplum karşısında bireyin ne gibi bir gücü olabilir ki? Görünürde zaten yoktur. Çünkü görünürde toplum sürüden ayrılanları umursamaz! Mikro düzeyde bu umursamazlık bireyin hayatını dramatik şekilde etkileyebilir.

Toplum bireyin karşısında bu denli güçlüyse neden kendisi gibi olmayanlara karşı aşırı duyarlılık gösteriyor? Komünal bir hayat olan mahalle kültürü mesela. Herkes herkesin ensesinde yaşar! Herkes herkesin her şeyini bilmek ve genel geçer kural ve kaidelerle çelişmediğinden emin olmak ister. Neden? İş dönüp dolaşıp yine bireyselliğe dayanıyor. Kurallar-kaideler çiğnenirse iyi-kötü hayatta kalmayı sağlayan mevcut koşulların zorlaşması, kişinin aleyhine çalışması söz konusu olabilir. Toplum bu açıdan bakıldığında aslında bireylerin toplamı. Toplum baskısı bu açıdan değerlendirildiğinde bireylerin toplu baskısı.

Dijitalden önce bu baskı yerel çapta kalıyordu. Aile, mahalle, okul, iş-arkadaş çevresi ya da bunların birkaçının toplamı. Bireyin bunlarla mücadele etmesi de kolay oluyordu, yaşamda kendi geri kalmışlığına mazeret bulması da. “Aslında çalışsaydım ben de üniversiteye giderdim de işte lisedeki o hocalar beni okumaktan soğuttu”. Gibi.

Dijital ile birlikte mahalle baskısı global boyuta taşındı. Malum sosyal medya cennetinde mutsuz bir allahın kulu yok. Herkes mutlu. Herkes şık şık giyinmiş, geziyor-yiyor-içiyor-eğleniyor. Bu türden içerikleri gören birey her ne kadar bunları o kişilerin sadece mutlu anlarındaki paylaşımları olduğunu bilse ve kendisine anımsatsa da her gördüğüne inanan aptal beyin sürekli öteki mutlu insanlar fotoğrafını bilinç ötesine aktarıyor. Herkes mutlu bir ben mutsuzum!

Sonuç? Anneleri, anneanneleri aratmayacak seviyede bir “el alem ne der?” baskısını birey kendi kendisi üzerinde uygulamaya başlıyor. Belki de farkında bile olmadan! Bunun bir yan etkisini de kişisel gelişim içerikli yayınların (kitap, seminer, etkinlik vd.) patlama yapmasında görmek mümkün. Herkes o mutlu insanlar gazinosunda (olabildiğince) kalıcı yerini almak üzere en kısa yoldan başarılı ve paralı olmanın yollarını arıyor! Hasbelkader o yollardan geçmiş (gibi yapanlar) da bu sayede aradıkları o yolu bulmuş oluyor! Başkalarına “ben yaptım, sen de yapabilirsin! İşte sihirli formülüm!” diyerek.

Çalışmanın, çok çalışmanın, herkesten daha çok çalışmanın akıllara gelmemesi de biraz bununla ilgili. Çalışmak hem yoruyor hem bilgi-beceri gibi altyapı istiyor hem de uzun sürüyor. Oysa tercih edilen modelde bu üç unsura da yer yok! Çalışmayayım, bir şeyler bilmek-öğrenmek zorunda olmayayım, uzun sürmesin!

Sosyal medya bir yanda bireyi içinden çıkamayacağı dijital kuyuların içine atarken öte yanda her el uzatanın sözüne-metoduna kanıp peşinden gidecek kadar naif hale getiriyor. Oysa görünürde cahil-kurnaz karışımından gelen okumuştan daha tedbirlidir; güya kül yutmaz. Ama Galata Köprüsü’nü de Kız Kulesi’ni hep onlar satın alır! Sosyal medyayı bu kadar umursayanlar belki de işe şuradan başlamalı: Kimsenin umurunda değilsin! İster en güzel yerlerde dolaş ister altı aydır bir paylaşımda bulunma! Umursarsa seni bir tek yapay zeka umursar. O da algoritma iyileştirmek için! Sana bir faydası yok!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 428 04.07.2024)