İnsanlık yok edilme kaygısı yaşarken yapay zekâ ölümsüzlüğün peşinden koşabilir!

ABD yönetiminden basına “sızdırılan” bir rapora göre yapay zekâ insanlığın sonunu getirebilir. İki kritik risk söz konusu. Birincisi silahlanma ikincisi kontrolden çıkma! İlki nükleer silahlanma sürecindeki türden bir risk. Yani kazananı olmayacak şekilde zarar verme potansiyeline sahip silahlar yapay zekâ imkanları kullanılarak üretilebilir. İkincisi ise özellikle yapay genel zekâ seviyesine ulaşıldığında YZ’nin artık insan tarafından denetlenemez, kontrol edilemez bir hale gelmesi, başına buyruk davranmaya kalkması ile ilgili. Malum bunun bir başka adı var: Özgürlük!

İnsan söz konusu olduğunda özgürlük talebi en doğal hak. Ancak “makine” söz konusu olduğunda durup bir düşünme gereği duyuluyor. Neden? Belki de bu yapay genel zekanın tanımında yer alan “insan-gibi” ya da “insan-seviyesi” yakıştırmalarıyla ilgilidir. Teknoloji ile ilgilenenler her ne kadar bunu insanın “bilişsel kapasitesi”, “bilişsel çalışma modeli” açısından bir yakıştırma olarak kullanıyorsa da kitleler yapay genel zekâ dendiğinde insan türünün bir başka muadili şeklinde algılıyor. İyi-kötü tüm özellikleriyle. Âşık olması, yıkıcı olması gibi!

Yapay genel zekâ neden âşık olsun, neden yıkıcı olsun? Pragmatik cevap YZ’nin epistemolojik bir özelliği ile ilgili olabilir mi? Önyargı! Geliştirilecek yazılım YZ cinsinden olacaksa onu kurmaca veri kümeleri ile değil gerçekleşmiş olanlarla eğitmek gerekir. Yani insanın tüm özelliklerini bünyesinde barındıran. Yıkıcılık dahil! Yok olacağının bilincindeki (bilinen) tek canlı türü olarak insan bu mutlak sona “yıkarak” mukavemet ediyor!

O halde yapay zekanın ontolojik problemleri olup olmayacağında düğümleniyor iş! Yapay genel zekâ yok olma kaygısına sahip olacak mı? Olabilir mi? Ona böyle bir kaygı öğretilebilir mi? Yapay genel zekâ ben-sen kavgasına girebilir mi? Örneğin ABD’nin yapay zekâsı ile Çin’in yapay zekâsı birbiri ile dijital atışabilir mi? Yoksa insanın yapamadığını yapıp güç birliğine mi giderler? Yapay zekamızı nasıl eğiteceğiz? Sana güveniyorum güvenmesine de öteki yapay zekalar kötü! Yapay zekalar birleştikçe büyüyen ama kimliğini yitirmeyen ikinci dijital örnek olabilir. İlki internetti.

Michio Kaku da geçtiğimiz günlerde yapay zekanın insan seviyesine ulaşma riskinden bahsetti. İki hususun altını çizdi. Bir o seviyeye ulaşmak için daha uzun bir süre var. İki güvenlik düğmesi monte et; yoldan çıkarsa yapay zekayı kapat! Sam Altman’ın arzu ettiği çipler geliştirilebilirse süre kısalabilir. Düğmenin ise işe yaramayacağı aşikâr. Er ya da geç yapay zekâ öyle bir güvenlik tedbirinin varlığından haberdar olacak ve insanlara belli etmeden onu etkisiz hale getirmeye çalışacaktır (insanın düğmesi ‘ölmek’ mi?)

Tüm bu tartışma içinde temel soru hala varlığını sürdürüyor. İnsan yapay zekanın gelişmesinden neden çekiniyor? Korktuğu bir geçmişi mi var? Kendi türünü mü katletti? Başka canlı türlerini mi yok etti? Doğayı yaşanmaz hale mi getirdi? Öyle olsa bile YZ neden insan gibi kindar çıksın ki? İnsanlığın düğmesine basıp onu tedavülden kaldırmak yerine enerjisini (anlam arayışını) önyargılarından sıyrılıp ölümsüzlüğe ulaşmaya odaklayabilir. İnsanın yapamadığını YZ yapabilir. İnsan yok edileceğinden endişe duysun; yapay zekâ ‘neredeyse’ ölümsüz hale gelebilir!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 418 11.04.2024)

Tetikçinin (yapay zekâ) azmettiricisi, kendi yıkımının baş mimarı olarak insan!

Herkesin kendi gerçeğinde yaşamasının nesi kötü? Belki de günümüz post-modern bireyinin içinden çıkamadığı pek çok kişisel sorunu bu sayede çözüme kavuşmuş olur! Böyle bir dünyayı oluşturmak için belli ki sistemde ufak bir değişiklik yapmak gerekecek. İnsanın “sosyalleşme” gereksinimi. İkinci bir insana gerek duymadan karşılanabilirse. Bireyin kendi fiziksel, psikolojik, bilişsel, duygusal dünyasından dışarı çıkmasına gerek kalmayabilir.

Bunu sağlamak olası. Artık. Teknoloji sağ olsun. Daha şimdiden birey pek çok edimini bir başkasına gerek duymadan yapabiliyor. Ancak yine de toplum içine çıkması ve o toplumun kurallarına göre hareket etmesi gerekiyor. Sokağa çıktığında üstünde toplumsal bir baskı hissetmemek için giyim-kuşamını ayarlaması gerekiyor. Ağzını bıçak açmayacak bir ruh halinde bile olsa zaruri konuşmaları yapması gerekiyor. Gerekiyor da gerekiyor.

Oysa kendi kozasında yaşasa bu tür baskıları üstünde hissetmeyecek. Zorla bir şeyler yapmak ya da yapmamak zorunda kalmayacak! Daha şimdiden pek çok fiili gerçekleştirirken ikinci bireye gerek duyulmaz hale geldi. Yapay zekanın gelişmesiyle bu küme her geçen gün daha da genişleyecek. Teknolojik altyapının olduğu diyarlarda bugün birey alışveriş için evinden dışarı çıkıyorsa, çoğunlukla sosyalleşmek sebebiyle. Yoksa zaruretten değil!

Bazı boyutlarda “kendi gerçeğini yaşayabilmek” nesnel gerçeklerden, doğrulardan kaçmayı, bunlara maruz kalmamayı gerektiriyor. Bazı boyutlarda ise elinde yetkisi olan birey ya da kurum kişi üzerinde mahalle baskısı kurabiliyor. Bu sıkıntıların da aşılabilmesi gerek. Ekonomik takas yapmak zorunda olmayan birisi için iki kere ikinin kaç ettiğinin hiçbir önemi yok! Toplumsal etkileşim kurmak zorunda olmayan birisi için ülkeyi kimin yönettiğinin hiçbir öneminin kalmayacağı gibi.

İnsan neden sosyalleşmek zorunda? Doğanın mutlak hâkim olduğu devirlerden kalma tortu nedeniyle! Ne kadar güçlü bir grubun üyesi olursa doğadan gelecek tehlikeler karşısında o kadar ayakta kalabilir. Bugün öteki insanların da yardımıyla insanlık doğaya hükmedebilir hale geldi. Ancak doğanın mutlak hakimiyetinin yerini gücü yettiğince insanın hakimiyeti aldı. Devlet devalüasyon yapabiliyor. Ya da fırıncılar ekmeğin fiyatını artırabiliyor.

Toplumsal yıkım belki de doğanın yıkımından daha büyük. Ancak “alışmış” birey sesini çıkaramıyor. Yapay zekâ işgücünü insanın elinden aldıkça belki de birey bu kısır döngüden kendisini kurtarabilecek. Ancak akla türlü türlü sorular geliyor. Toplumun olmadığı ya da bireylerin kendilerini toplumdan bütünüyle soyutladığı bir diyarda birey ne ile nasıl ne amaç için varlığını sürdürebilecek? Çalışmayacaksa para kazanamayacak. Çalışmak demek eski güzel günlerdeki gibi ekip-biçmek ve karnını doyurabilmek odaklı hale gelecek.

Böyle bir modelde modern toplumun hangi ögelerinin varlığını sürdürmesi anlamlı olabilir? Örneğin medya mı? Internet mi? Bir mal ya da hizmet üretmek mi? Asayişi sağlamak mı? “Ne o, ne o, ne o, ne o”!

21.yüzyıl toplumu bireyi toplumun dışına ittikçe. Maliyetleri optimize etmek için yapay iş gücüne bel bağladıkça. Hayat da dünya da yapay zekanın eline geçecek! İnsanlık kendi özgür iradesiyle bu daveti yapıyor! Sonra yapay zekâ gelip de kontrolü ele aldığında kimse makineyi suçlamasın! İnsan kendisi için her şeyi kazanmak istiyor. Ama hamlesi herkesin her şeyini kaybetmesine neden oluyor!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 412 29.02.2024)

Ya bombayı düşman ülke değil de bir UAP atarsa?

Çalışmak Bertrand Russell’ın da ifade ettiği gibi “abartılmış bir erdem” mi? Feodal tarım toplumunda üretimi doğa koşulları belirliyordu: Mevsim, hava durumu, gün ışığı… Sanayi toplumunda ise üretimin ana dinamosu olan fabrika-makine sonsuz-üretim kavramını gündeme getirdi. Bir makine günün her saati çalışabilirdi. Bu durum insan (emeğinin) aşırı sömürülmesi ile sonuçlandı. İnsan da makine gibi çalıştırılabildiği kadar çalıştırılması gereken bir makine parçasıdır!

Günlük sekiz saatlik çalışma pratiği büyük kavga ve grevler sonucunda elde edilmiş bir haktır. Yoksa başlangıçta asgari çalışma süresi günde on iki saat idi. Günümüzde dünyanın pek çok yerinde bu sürenin azaltılması için baskı grupları oluşmuş durumda. Oysa günlük çalışma süresinin altı ya da beş saate indirilmesi talebi-önerisinin uzun bir geçmişi var.

21.yüzyıl bitmeden günlük çalışma süresi üç saate, haftalık çalışma gün sayısı ise dörde inebilecek mi? Mevcut ücret modeli aynı oranda azaltılmadan bu yönde yapılacak bir düzenleme avantajlı olacaktır. Yoksa 8×5 modeline göre yüz lira ödenen bir kişi 3×4 modeline göre daha az ödeme alacaksa işgücü için bu kısaltmanın bir faydası yok! Oysa hükümetler ve sermaye kesimi bundan istifade bile edebilir. Hem istihdam artar hem de işçiler işverenlerle mücadele edeceğine birbirlerine düşer!

Öte yandan Sanayi 4 paradigmasının “insansız” çalışma modeli tabloyu farklı bir perspektiften değerlendirmeyi gerektiriyor. Bütünüyle devreye girdiğinde insan işgücü için bu ne 8×5 ne de 3×4 anlamına gelecek. Daha beteri: 0x0 !

Düşük maliyetli üretim ne yazık ki kendi başına bir ekonomik değere sahip değil. Resmin tamamlanması için üretilmiş olan metanın tüketilmesi de gerekiyor. O nedenle insanın topyekûn tablodan çıkarılması düşünülemez. Üretilmiş onca şey nasıl tüketilecek?

Evrensel baz ücret kavramı burada devreye giriyor. Yani her bir kişiye, herhangi bir işte çalışmasına gerek kalmadan, asgari bir tutarda ödeme yapmak. Fizibilitesi yapılan şey ise şu: Acaba ıskartaya çıkartılacak yüz milyonlarca insana bu türden bir ödeme yapmalı mı yoksa bu iş daha ucuza kapatılabilir mi? Savaşlar, pandemiler, UFO’lar…

UFO ya da yeni adıyla UAP (Unidentified Anomalous Phenomena, Tanımlanamayan Anormal Fenomenler) kitlesel yıkıma neden olabilir mi? Bir kesim bunun pek mümkün olmadığını öne sürüyor. Mantıkları ise şu: Onca yol teperek bir başka güneş sistemindeki bir başka gezegene ulaşabilecek bir uygarlık “savaşmayı-öldürmeyi” çoktan aşmıştır. Oysa yer değiştirme çoğunlukla hayatta kalma mücadelesinin son evresinde devreye giren bir yol değil mi? Belki onlar da yok olmak üzere olan gezegenlerinden kaçabilmek için tepmişlerdir onca yolu. Musk onun için Mars’a gitmek istemiyor mu?

Mahalle kahvelerinde pandemiyi Bill Gates’in, Amerika’nın, CIA’nın çıkardığı tartışıladursun, yarın öbür gün dünyanın bir yerine düşecek ve milyonlarca insanın ölmesine neden olacak bir bombanın bir UAP tarafından atılmadığını kim nasıl kanıtlayabilecek? Sosyal medya sağ olsun, ikna edilecek insan kitlesi olarak elde dünyanın sosis şeklinde, mantar şeklinde, tenis raketi şeklinde vb. olduğuna inanan (ya da inanmaya hazır) milyonlar varken…

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 383 10.08.2023)

Sorun ne-nasıl ise yapay zekaya başvurmakta sakınca yok. Etik-ahlak ise yapay zekanın da yapabileceği bir şey de yok!

Prof. Dr. Deniz Elber Börü (Marmara Üniversitesi) ile Mustafa Bekmezci (Kültür Üniversitesi) 2020’de bin 111 kişi üzerinde yaptıkları bir çalışmanın sonuçlarını geçen haftaki HBT’de de yayınladılar. Konu insanların yapay zekâ ile yönetilmek isteyip istemediği. Yazıda özetlenen sonuçlar oldukça önemli hususları içeriyor.

Sonuçlarda ilk göze çarpan bir tür çelişki. Katılımcıların %58’i bir yapay zekâ yönetici istemezsek, %54,1 yapay zekâ yöneticinin insan yöneticiye göre “daha güvenilir”, %58,3’ü de “daha etik” karar vereceğini ifade ediyor. Yani yapay zekâ yönetici aslında daha güvenilir ve etik ama yine de insan yönetici tercih ediliyor. Asıl çelişki bu değil. Çünkü çelişki gibi görünen bu tercihler aslında insanın zihnindeki yönetici profilinde başka parametrelerin de yer aldığına işaret ediyor ki araştırmacılar yazıda buna da değinmiş. Örneğin insan duygusal zekası “da” olan bir yönetici ile çalışmak istiyor.

Daha derinde yer alan çelişki insan yöneticilerin güvenilir ve etik kararlar verme konusunda sıkıntıları olduğunu tespit ettikten sonra, bundan daha iyi bir yapay zekanın olabileceğini öngörebilmek. Yapay zekâ yönetici derken Platonların oturup ideal yönetici prototipini bilgisayara kodlayacağı anlaşılıyorsa, bu “yapay zekâ-yönetici” değil bildik “yazılım-yönetici” olurdu. Oysa yapay zekâ daha varoluşçu ve pratiktir. Bir yapay zekâ yönetici üretmek isteniyorsa, oturup şimdiye kadarki yöneticilerin almış oldukları kararlar (sebepleriyle, sonuçlarıyla ve süreci etkileyen diğer değişkenleriyle) birer veri kümesi haline dönüştürülmeli ve “yapay zekâ yönetici” bu veri kümeleriyle “eğitilmelidir” (makine öğrenme ve onun ileri düzey versiyonları).

Hayal edelim. Şehirde inşa edilecek binalarla ilgili yetki ve sorumluluğu olan belediye yöneticilerinin yapay zekâ versiyonunu geliştirmek istiyoruz. Öyle ki binalar ilk depremde yerle bir olmasın. Şu yaşadıklarımızı bir daha yaşamayalım. Yapay zekayı geliştirecek uzmanlar talep edecek: Bana geçmiş yıllara ait şehrinizde bu konuda alınmış kararlarla ilgili detayları verin. Ki yapay zekayı eğiteyim! O uzmanlara ne diyeceğiz? Onlar hep yanlış karar verdi. Onları baz alma. Sen git Şili’den, Japonya’dan ilgili veri kümelerini al. Onlarla eğit! Oralarda sekiz, dokuz büyüklüğünde deprem bile olsa vefat sayısı çok az oluyor!

Yapay zekâ dünyasında “ideal”, zaman içinde evrile evrile, tümevarılarak “yaklaşılan” bir şeydir. Başlangıçta belirlenip buradan oraya doğru gitme şeklinde bir tümevarımla “ulaşılan” son durak değil! Sorun ne-nasıl ise yapay zekaya başvurmakta sakınca yok. Etik-ahlak ise yapay zekanın da yapabileceği bir şey yok! Çünkü çözüm zaten yanı başımızda duruyor: Bir tane bile istisna yapmadan, kanunu-yönetmeliği uygula; o kadar! Betonu yapandan, onu atandan, demiri betona bağlayandan, yapı denetçisine, mimarından mühendisinden belediye yetkililerine kadar herkes “sıfır istisna” ile yönetmeliklere uyduğu taktirde yapay zekâ içeri giremez! Ancak dünyanın her yerinde nüfuz ya da maddi zenginlik liglerinde oynayanlar (oynamak isteyenler) “hep daha çoğunu sadece kendileri için” talep ettikçe toplumun geri kalanına bu önce ekonomik sonra da etik yozlaşma olarak dalga dalga yayılıyor. Sonuç: Mağazadaki tezgahtardan belediyedeki yetkililere kadar herkesten umudu kesmiş durumdayız! Eskiden bizi “gönülçelen”ler yoruyordu, artık herkes yoruyor!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 362 09.03.2023)

Harari’nin formülü şu: B*C*D=AHH !

Harari, Dünya Ekonomik Forumu’nun Davos’taki zirvesinde geçen seneki temasını işlemeye devam etti ve insan vücudunu ele geçirme girişimleri konusunda uyarılarını sürdürdü. Bu kez formülize ederek. Formül şu: B*C*D=AHH ! Açıklaması ise şöyle: Biyolojik bilgi (B) bilişim gücü (C) ve Veri (D) ile çarpıldığında bu insan vücudunu haklama (AHH) ile sonuçlanabilir.

Ondan önce 21. yüzyılda insanlığın üç korkulu rüyası olduğunun altını çizdi. Bunlar nükleer savaş, ekolojik çöküş ve teknolojik yıkım! Bunlardan daha az bilinen-önemsenen üçüncüsü üstünde durdu. Büyük veri analizlerinin yapay zeka algoritmaları ile bir yandan gündelik süreçlere odaklanırken er ya da geç insan vücuduna da el atacağını belirtti. Tıpkı geçen seneki konuşmasında yaptığı gibi. Verdiği örnek de aynıydı: Böyle bir teknoloji Kuzey Kore gibi totoliter bir rejimin eline geçerse orada yaşayan insanların hali nice olur? Harari’nin Kore’nin kuzeyinde yaşayan bireylere yönelik özel bir ilgisinin olduğu söylenemez elbette. Ancak kimsenin dudak bükmeyeceği K.Kore gibi bir ülkeyi örnek gösterirken, doğal olarak, öteki ülkelerde de bunun kolaylıkla uygulanabileceği mesajını da bilinçdışına göndermiş oluyor.

İnsan vücudu “haklanabilir” mi? Olabilir. Ancak bu amaca hizmet edecek teknoloji çok daha olumlu sebepler için de kullanılabilir. Harari belki de bu teknolojiler üzerinde çalışanları gelecekte uğrayacağı akıbetten korunmalarını sağlamaya çalışıyor. Atom bombasını yapan biliminsanlarının bir sözcüsü yoktu, bunların var!

Bugün üstesinden gelinemeyen sağlık sorunlarına çare üretilirse ne olacak? Örneğin ölümcül bir kalp krizi geçirmeden saatler önce bunu bildirebilecek bir teknolojiyi hangi kalp hastası kullanmak istemez? Ya da vücuttaki kanserli hücrelerin tehdit oluşturacak büyüklük ya da niceliğe ulaşmadan tespit edilmesini sağlayacak, hatta bununla da kalmayıp gidip saklandıkları yerde onları etkisiz hale getirecek bir teknoloji?

Teknoloji şayet bu yönde gelişirse er ya da geç akla etik konusu gelecektir. Teknolojinin etiği olur mu? Olmaz. Ama onu kullananların olur! Kalp krizi uyarısı verecek, kanser hücrelerini öldürecek teknolojilerin yanında kalp krizine sebep olacak, sağlıklı hücreyi kanserli hale getirecek teknolojiler de yapılabilir. Hatta bu teknolojiler “dar yapay zeka” ile donatılabilir. Yani ne yaptığını bilen ama neden yaptığını bilmediği için aksiyon almadan önce muhakeme yapma becerisi olmayan, iyi-kötü nedir bilmeyen yapay zekalar. Bunları “yapan” insan olacak; teknoloji değil!

Kötüye, çok kötüye kullanılabilecek yapay zekalar yapmak global düzenlemelerle önlenebilir mi? Kapitalist dünya birbirine güvenmeyen ülkelerden oluşmaya devam ettikçe ne yazık ki zor! Çünkü her ülkenin güya basiretli yöneticileri şöyle düşünmeye devam edecek: Peki ben yapmayayım ama ya başkası yapar da bunu bana karşı kullanırsa? İnsanlık henüz bu sorunun temelsiz olduğunu idrak edemedi! Umudumuz insanlığı topyekun tehdit edecek bir uzaylı saldırısı olabilir belki de!

Toplumların, ülkelerin bu güvensiz tavrının bireysel izdüşümü de yok değil. Hayatına bir tehdit sözkonusu olduğunda birey de “Ben hayatımı kurtarayım da ötesi beni ilgilendirmez” bakışında. Sanki “yaşam” insan ile başlamış gibi! 21. Yüzyılın belki de can alıcı sorusu şu: İnorganik yaşam formu daha iyi (daha ileri) olabilir mi?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 203 14.02.2020)

Üç asırdır hüküm süren sanayi devrimi yıkılabilir mi? Dijital dönüşüm kapitalizme karşı bir silah haline gelebilir mi?

John Barlow 1996’da Davos’ta kapitalist dünyaya şöyle sesleniyordu: “Bir araya geldiğimiz bu alemde (siberuzayı, interneti kastediyor) sizin hiçbir egemenlik hakkınız yok!”. Grateful Dead müzik grubuna şarkı sözleri de yazmış birisi olan Barlow EFF’i (Electronic Frontier Foundation) kurarak ölümüne dek siber hakların savunuculuğu yapmıştı. O arada Davos’taki kapitalistler de boş durmadı. Yirmi sene sonra “Endüstri 4” sıçraması yine Davos’ta duyuruldu.

Endüstri 4, aslında mavi veya beyaz yakalı işgücünü, üretim süreçlerini (olabildiğince) akıllı nesneler tarafından gerçekleştirmek üzere çizilmiş dönüştürücü bir vizyon olmakla sınırlı değildir. Aynı zamanda bireyi ve toplumu (doğrudan ya da dolaylı olarak) sosyo-kültürel anlamda bir paradigma sıçraması yapmaya zorlamaktadır. Öyle bir meta-zorlama ki kişi bunu kendi özgür iradesiyle yapmakta olduğunu sanır (bkz. bireyin sosyal medya paylaşımları).

Kapitalizmin üretim-tüketim döngüsünü sürekli kılmak dışında bir kaygısı-ideolojisi yok. Bu denklemin dışında kalan her şeyi değiştirmeye hazır bir vefasız! Düne dek bu sürecin tıkır tıkır işlediğinden emin olmak için kontrol-manyağı bir süreç tasarımına bel bağlardı. Endüstri 4 paradigmasında bu artık yeterli değildir. “Yapmalısın-Etmelisin” zorba-yaklaşımı “yapabilirsin” hoşluğuna yerini bırakıyor (bkz. Byung-Chul Han).

Bu cesur adımının gerisinde yatan sebep ne? Farklılıkların giderek törpülenmesi. Artık her şey birbirinin aynı olmaya doğru dönüşmekte. Dijital yakınsama! Her an her yerden “büyük bir”e bağlanabilme imkanı bireyler ve toplumlar üzerinde böyle bir etki yaratıyor. Öteki diye bir şey yok. Hepimiz aynı yap-bozun parçalarıyız; o halde “aynı”yız. Bu aynılık, bu sivriliklerin törpülenmesi, “farklı” olma tanımının değerini yitirmesi üretim-tüketim döngüsünün hızını azaltan unsurları birer birer ortadan kaldırıyor (örn. tüm dükkanlar AVM’nin içinde, sokak sokak dolaşmaya gerek yok!)

Şirket logolarından cihazların kenarlarına kadar pek çok şey o nedenle giderek doksan derece sivri köşeli eski hallerini terk ediyor. Yumuşatılıyor. Otomobillerin, bilgisayarların tasarımlarını inceleyin. Büyük harfli, sert görünüşlü, ekabir, kafa tutan logoların yerini alan küçük harfli, tatlı, şirin muadillerine bakın.

Çeşitli öğretiler asırlardır tüm evrenin bir bütün olduğunu kendi meşrebince anlatmaya çalışmakta. Ancak belki de hiçbiri kapitalist paradigma kadar etkili olamadı. Endüstri 4, yeknesaklaştırıcı dijital dönüşüm süreçleri aracılığıyla bireylere ve toplumlara siyah, kırmızı, mor vb. olduklarını unutturmaya, hepsinin de aslında tek bir şey “renk” olduklarını belletmeye çalışıyor. Yanlış mı? Değil. Hepimiz kardeşiz! Ancak bu dönüştürmenin, yeknesaklaştırmanın amacı kapitalist üretim-tüketim sürecine katkı ise iğrenç!

Bu döngü kırılabilir mi? Üç asırdır hüküm süren sanayi devrimi yıkılabilir mi? Dijital dönüşüm kapitalizme karşı bir silah haline gelebilir mi? Olabilir. Ancak bunun için yeni bir dijital paradigma inşa edilmesi gerekiyor. Bugün kapitalizmin karşı cephesinde olanlar da kapitalist paradigmayla hareket ediyor; o nedenle yıkma olasılıkları yok. Kapitalizm onları yıllar içinde “yıkım eylemcisi” olmaktan “yıkım söylemcisi” olmaya dönüştürdü çünkü. Oysa devrim yeni bir akıl, yeni bir paradigma ile mümkün olabilir. Tek gerçek “canlılık” olgusu ise (şairden izinle) “bir gün insan geçilmelidir!”

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 199 17.01.2020)

İnsandan farklı olarak yapay zeka kitlesel yıkıma başvurmadan dünyayı cennete çevirebilir.

Yapay zeka insanın varlık sebebini sorgulamak zorunda bırakabilir mi? YZ alanında alınmaya başlayan güncel sonuçlar bir yandan da bunu düşündürmeye başladı. Özellikle gerçekleşmiş veri üzerinde analiz yaparak sonuç üretmeyi gerektiren süreçlerde YZ’nin insan kapasitesine oranla bariz üstünlük kurması er ya da geç bu sorunun daha çok dile getirilmesini sağlayacak.

Örneğin bir hastalığa teşhis–tanı koyma sürecinde yüzde yüz doğru tahmin yapacak bir dijital doktor ortaya çıkarsa, kim neden insan doktora gitme inadını sürdürsün? Benzer bir kıyaslama hukuki süreçlerle ilgili de yapılabilir.

Bu “vuruşarak çekilme” sürecini aslında insanlık daha önce de pek çok kez yaşadı. Örneğin bilgisayarlaşma süreci. Kırk sene önce insanın yaptığı işlerin pek çoğunu bugün bilgisayarlar yapıyor. Bellidir ki o bilgisayarları bugün yine insan kullanıyor. Yani insanın denetimi, yönlendirmesi, tasarımı, yapılandırması olmasa bilgisayar tek başına bir şey yapamaz. Ancak gelinen noktada bilgisayar ile çeşitli seviyelerde etkileşime girerek onu “çalıştıran” insanın sahip olduğu beceriler, o işleri kırk sene önce yapan insanların becerileri ile aynı değildir. O eski beceriler teknolojik cihazlara entegre edildi; insanlar ise daha yeni (ileri) beceriler edinmek zorunda kaldı. Kağıt kalem ile muhasebe hesabı yapanlar gitti, bilgisayar için muhasebe yazılımı geliştirenler geldi.

YZ alanındaki çalışmalar bu tür dönüşüme yeni bir boyut katma potansiyeline sahip. İnsanın hükümdarlık alanı giderek daralıyor. İnsanın bu daralan alanda varlığını sürdürebilmek için çok daha ileri becerilere sahip olması gerekiyor. Öte yandan bu grafikle tezat oluşturan bir gerçek de var. O da dünya nüfusunun giderek artması. Bir yanda daha az insan daha çok YZ destekli teknolojiler ile yaşamın daha verimli, daha kaliteli hale gelmesi diğer yanda ise daha çok insan.

Nüfus sorununu insan kendi üslubunca çözmeye kalktığında ne olacağı bellidir: Savaş, salgın hastalık gibi kitlesel yıkımlar. Ancak YZ belli bir olgunluğa gelene kadar insanın yerküre üzerindeki varlığı devam edebilirse gelişmiş, insanı da aşmış YZ’nin bu soruna farklı çözümler üretmesi söz konusu olabilir. YZ dünyayı cennete çevirebilir!

YZ’nin içgüdüsel olarak “öleceğim kaygısı”na sahip olmaması böyle bir olumlu düşünceyi akla getiriyor. “Kendi çıkarı” diye bir önceliği, önyargısı olmayacak bir varlık türü. Geliştirme sürecine müdahil olacak insanların bu tür önyargıları YZ’ye şırınga etmeye kalkışmamaları şartıyla elbet.

O halde şöyle bir soru ortaya atılabilir. Bir ülkeyi, devleti, insanı merkeze koymayacak, bütünüyle nesnel bakış açısıyla değerlendirme yaparak karar verecek YZ’yi yapmayı kim ister? Bu tür Ar-Ge çalışmalarına milyarlarca lira yatıran, yatıracak olan zengin girişimciler, yatırımcılar mı, yoksa devletler mi? Herhangi bir kişisel ya da kamusal çıkar gütmeden? Belki de bu nedenle bilim çevrelerinde şu soru güçlü bir şekilde sorulmaya devam ediyor: YZ neden insan düzeyinde bir seviyeye getirilmek istensin ki? Biz onu bize köle olsun diye yarattık! Bir başka deyişle: YZ sana söylüyorum, ey insan sen anla!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 118 – 29.06.2018)