Devletin vatandaşını izlemesinin bir sınırı olmalı mı ve Fransa örneği.

Üst Akıl

OpenAI’daki yapay fırtına, Musk-Twitter flört dönemini bile gölgeledi!

Kasım ayında fırtına sadece İstanbul’u değil chatGPT’nin yaratıcısı OpenAI firmasını da vurdu. Öyle ki Elon Musk’ın arap saçına dönen ve aylarca süren Twitter’ı satın alma sürecindeki iniş-çıkışlar bu kez günler mertebesinde gerçekleşti.

Önce şirketin yönetim kurulu, başkanı da bilgilendirmeden, genel müdür (CEO) Sam Altman’ı kovdu; başkana da tenzil-i rütbe verdi. Ardından başkan ve bir başka üst düzey yönetici istifa etti. İki gün sonra OpenAI’ın en büyük yatırımcılarından olan Microsoft’un CEO’su Satya Nadella, Sam’a sahip çıktı ve ayrılan ekibin Microsoft’ta işe başlayacağını duyurdu. Akabinde beklenmedik bir hareket geldi ve OpenAI’da çalışan YZ uzmanlarının neredeyse tamamı kovulanlar geri dönmez ve onları kovan yönetim kurulu üyeleri ayrılmazsa şirketi terk edeceklerini ilan etti. Kalabalıkların gücü galip geldi ve yatırımcılardan gelen baskı üzerine operasyonu yapan dört yönetim kurulu üyesinden üçü görevden ayrıldı. Kovulanlar ise işlerine geri döndü. Şirkete üç yeni yönetim kurulu üyesi atandı. Görevden ayrılan ve kovulma sürecinde yer alan yönetim kurulu üyeleri içinde OpenAI’ın çekirdek ekibinde yer alan kişiler de var!

Sam Altman attığı Twitter mesajlarında büyük harf kullanmamakla biliniyor. ABD’li iyi şair e.e.cummings gibi (“hiç kimsenin, yağmurun bile böyle küçük elleri yoktur”). Şükran Günü’nü kutlayan 24 Kasım tarihli mesajından sonra attığı 30 Kasım tarihli iki mesajı bu yaşanan olaylarla ilgili ve sağduyunun sesi tonunda. ChatGPT tarafından oluşturulmamış olsa bile hukuk danışmanlarının kaleminden çıktığı belli. Cümleler, özel isimler büyük harfle başlıyor vb. Demek ki Sam’in hesabına düşen payda bu türden mesajları göndermek de varmış. Bildik Sam akabinde gönderdiği ve ChatGPT’yi duyurduklarının üstünden bir sene geçmiş olmasıyla ilgili mesajla sahalara geri döndü.

Bu kapışma neden yaşandı? Bundan sonra ne olacak? Rivayetler muhtelif. Boş atıp dolu tutturmaya çalışanlar OpenAI’ın genel yapay zekâ seviyesine ulaştığını (ya da ulaşma yolunda son hızla, sağı-solu kırıp dökerek ilerlediğini) iddia ediyor. Bir başka grup, OpenAI’ın yok olması ve rakiplerinin elindeki alternatiflerin öne çıkması için yapılmış bir operasyon olarak değerlendiriyor. Ancak herkesin üzerinde hem fikir olduğu bir husus var ki o da bu türbülansın şirkete sağlayacağı bir fayda olmadığı-olmayacağı yönünde. Kimisi de Sam’in çok daha güçlü bir şekilde şirkete geri döndüğünün altını çizerek, onun açısından büyük bir kazanım olarak değerlendiriyor. Olabilir. Tabii Sam, bildik vahşi kapitalist kurumsal şirket yöneticisi profilinde birisiyse! Oysa öyle olmadığı biliniyor!

Dışarıdan bakılınca yapılan her operasyonun tam da öyle olmasının planlandığı analizini yapmak hayatı kolaylaştırıcı bir paradigma. Bir de “hiçbir şey göründüğü gibi değildir” tedirginliği var! OpenAI operasyonunda da “bir şey yapmaya çalıştılar, yüzleri-gözlerine bulaştırdılar” değerlendirmesi aşırı-basitleştirme olacağından pek rağbet görmüyor! Milyar dolarlık şirkette yapılacak operasyonların da bu kadar amatörce olmaması, şirketin şanına yakışır düzeyde görkemli olması bekleniyor! Oysa mal bu, kapasite bu! Belki de bu gerçeği abartmak aşırı-karmaşıklaştırma olarak değerlendirilmeli. OpenAI yoluna devam edecektir; etsin! Bu insanlık için kötü sonuçlar doğurabilirmiş! Sanırsın şu an insanlık mutlu-mesut cennet hayatı yaşıyor!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 400 07.12.2023)

Tek bir istisna bile çokken ortalık istisna kaynıyor!

Ülke tarihinin en büyük (ikinci) depremini yaşadık. Uzaktan bakınca acizlik içinde isyanlardayız; ağlıyoruz. Tonlarca betonun altından bakınca ise donuyoruz, ölüyoruz! Ahlaksızlığımızı, çatlamış ar damarımızı ört bas etmek üzere geliştirdiğimiz sistemler, yaptığımız kanunlar-yönetmelikler beklendiği üzere işe yaramadı.

Sorun sistemde değil insanda! İnsan da yukarıdan aşağı doğru ne gördüyse onu yapıyor; on yıllardır! Birisi örneğin anayasayı bir kere delmekle bir şey olmaz demişti. Kırk sene sonra bugün işine gelmediği için Anayasa Mahkemesi’nin kapatılmasını talep eden parti liderlerine geldi dayandı iş! Muhalefetteyken büyük depremin altından kalkamayan hükümete-devlete demediğini bırakmayanlar bugün iktidardayken son sığınak olarak kadere yaslanıyor!

Depremden sonra yaşananlara bakınca şu tespitleri yapmak yanlış olmayacaktır: Öncelikle devletin ilgili birimlerinin verimli bir şekilde olaya müdahale edebilmesi en az 24 saat sürüyor. Olması gerektiği gibi müdahale için ise 72 saat. O nedenle depremde enkaz altında kalacaksak eğer, dileyelim ki hemen oracıkta ölelim. 72 saat can çekişmekten iyidir! İkincisi yıkıntıları bir an önce kaldırıp en hızlı bir şekilde yeni beton projeler yapmak, binlerce ölü ya da enkaz altında can çekişenlerden daha önemliymiş gibi geldi bana. Bu durumda bir tür suçluluk duygusu yayılıyor içime: Enkaz altında kalarak işi zorlaştırıyorum. Hafriyat çalışmaları gecikiyor! O arada şu üç beş on lirayı da alıp susmalıyım! Tabii alabilirsem! Bakalım ülkenin farklı yerlerinde olup da o on lirayı almak için olmadık hile hurdaya kaç kişi başvuracak. Pandemi sırasında var olmayan şirketlerinde çalıştırmadığı işçiler için devlet desteği alan “işini bilen milletvekilleri” bunun için de bir yol bulacaktır.

Kamu üst yönetiminin ürettiği tek dert kurmuş oldukları merkezi yönetim sisteminin hantallığının-eksikliğinin-inisiyatifsizliğinin yarattığı yavaşlık değil. Kendilerinden daha hızlı olanları cezalandırmayı da ihmal etmiyorlar! İnsancıklar sosyal medya üzerinden organize olurken araya giren üç beş dijital vandal ile mücadele etmek yerine, interneti yavaşlatmak gibi bir tepki gösterebiliyorlar. Yükselen reaksiyona karşı bu kez sosyal medya firmalarını da suça alet edip, işi kitabına uydurmaya çalışıyorlar! Dezenformasyona karşı bu denli hassassanız, hiçbir katkıları olmayan yardım araçlarının üstüne kendi pankartlarını asan atanmış kamu yöneticilerinizi ya da partidaşlarınızı da cezalandırabilecek misiniz?

Hesap-verebilirlik sorumluluğunu ortadan kaldırmış bir kamu yönetimi ile gündelik çıkarı için buna ortak olmuş vatandaş ikilisi. Her büyük problemde yakayı ele vermemek üzere hedef şaşırtmak için ellerinden geleni yapıyorlar; belli ki yapmaya devam edecekler. Bul birkaç “İngiliz uşağı”; onlara çamur at!

Politize olmak, Antik Grek’e dayanmaktadır ve “şehirli olmak” demektir. Şehirde yaşayan anlamında değil. Şehrin yönetimi konusunda duyarlı olmak manasında. Şehir o dönemde devlet ile eş anlamlıdır. Şehirli olmaya çalışan ülkemiz 12 Eylül sağ olsun kırk senedir feodal mantalitede, apolitik bir yaşam sürdürdü; apolitik bir kuşak yetiştirdi. Bakalım nereden vuracağı belli olmayan Y ve Z kuşakları da selefleri gibi feodaliteye mi saplanıp kalmış; yoksa şehirli olabilmişler mi? Bir sonraki seçimler bunun bir göstergesi olacaktır!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 359 16.02.2023)

Internet erişimi (nihayet) temel insan hakkı oluyor!

Millet İttifakı’nı oluşturan altı siyasi partinin başkanları 30 Ocak 2023 Pazartesi günü yaklaşık 250 sayfalık “Ortak Politikalar Mutabakat Metni”ni kamuoyuna duyurdu. İttifak, seçimleri kazandıkları taktirde yapma sözünü verdikleri politikaları dokuz ana başlıkta ele almış. Beşinci ana başlık “Bilim, Ar-Ge, Yenilikçilik, Girişimcilik ve Dijital Dönüşüm” adını taşıyor. Aşağıda alıntılar sadece “Dijital Dönüşüm” alt başlığındaki politikalardan seçildi:

• Bilişim ve Yenilikçilik Bakanlığı kuracağız
• Bilişim sektörünü stratejik sektör ilan edeceğiz
• Yapay Zekâ Etik Kurulunu oluşturacağız
• Fiber/Optik uzunluğunu en kısa sürede 2 milyon kilometreye ulaştıracağız
• Fiber altyapının hane ve işyerlerine kadar kesintisiz erişimini sağlayacağız
• İnternete erişimi temel bir insan hakkı olarak tanımlayacak, vatandaşlarımızın her yerde, güvenli, hızlı, ucuz ve sansürsüz internete erişimini sağlayacağız
• İnternet erişiminin üzerindeki vergileri indireceğiz
• Bilgisayar, tablet, cep telefonu gibi dijital cihazlar üzerindeki vergi yükünü azaltacağız
• (…) 6-25 yaş arasındaki tüm öğrencilere ve gençlere aylık 5 GB internete bedava erişim hizmeti sağlayacağız
• Ortak kullanım alanlarında (meydanlar, kütüphaneler vs.) kesintisiz ve ücretsiz internet hiz­meti vereceğiz
• Toplam 40 kilometrekare alan üzerine Yapay Zeka ve Otonom Sistemler Şehri kuracağız
• Kamunun ruhsat, tapu, sertifika, diploma ve benzeri kayda dayalı tüm işlevlerini, kamu çalı­şanlarının mal beyanlarını, kamudaki tüm demirbaş ve envanter listelerini toplumun dene­timine açık blok zinciri altyapısına geçireceğiz
• Kimlik, sağlık karnesi ve benzeri hizmetleri kişisel mahremiyet çerçevesinde ve erişimin bi­reyin iznine bağlı olacak şekilde blok zinciri platformuna taşıyacağız
• Blok zinciri mimarisinde uluslararası ticaret platformu (INTERSECT) kurarak dış ticaret iş­lemlerinde bürokrasiyi azaltacak, aracılık maliyetlerini düşürecek, şeffaf ve güvenilir bir dış ticaret altyapısı kuracağız
• Yeni nesil afet yönetim merkezlerini kuracak, afetle mücadelenin her safhasında teknoloji­den faydalanacak, risk analizinde sensörlerden, afetin ilerlemesinin takibinde uydulardan, kurtarma çalışmalarında dron ve robot teknolojilerinden etkin bir şekilde yararlanacağız
• 5651 sayılı İnternet Ortamında Yapılan Yayınların Düzenlenmesi ve Bu Yayınlar Yoluyla İş­lenen Suçlarla Mücadele Edilmesi Hakkında Kanun’u tüm kullanıcıların sosyal medya mec­raları üzerindeki ifade özgürlüğünü ve kişisel mahremiyetini koruyacak şekilde, evrensel, çoğulcu ve demokratik ilkeler çerçevesinde ve geniş bir istişareyle yeniden düzenleyeceğiz
• Sosyal medya platformlarının hak ve yükümlülüklerini tekrar ele alacak, sansür hükümlerini iptal edeceğiz
• Dijital ürün ve hizmetlerin kullanımına ilişkin Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun’daki hükümleri, e-para ve e-ödeme mevzuatını AB mevzuatına uyumlu hale getireceğiz
• Türkiye’nin AB standartlarında güvenli ülke sınıfına girmesini sağlayacak, böylece bulut bi­lişim, büyük veri ve yapay zekâ kullanımının ve geliştirilmesinin önünü açacağız
• Kripto para ve varlık mevzuatını çıkartacak, sektördeki belirsizlikleri gidereceğiz
• Kripto varlıklarla ilgili borsaların düzenleme ve denetimine ilişkin adımları atacak bu piya­salara olan güveni sağlayacak, küçük yatırımcıları koruyacağız
• Dijital varlıkların ödeme sistemleriyle entegrasyonunu sağlayacak teknolojilere ilişkin yasal düzenlemeleri hayata geçireceğiz.

Metinde yer alan bu ve diğer hususlar ülkemizde genç ya da teknoloji girişimcilerinin arzu edeceği türden bir ekosistemi oluşturmak için yeterli. Beşinci ana başlığın tamamı ise ülkemizin bilim ve teknoloji alanında nasıl kalkınabileceğinin iskeletini oluşturuyor!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 358 09.02.2023)

Musk Twitter’daki CEO’luk görevini bırakacağını açıkladı. Yerine “hangi aptal” geçecek?

Elon Musk Twitter’daki CEO’luk görevinden ayrılacağını açıkladı. Bunu yaparken de işine geldiğinde kullanmaktan hoşlandığı Latince deyimin işaret ettiği bilgeliğe sığındı: “Vox populi, vox dei”. Yani “halkın sesi, tanrının sesidir”. Nasıl mı? Twitter’daki CEO’luk görevini bırakacağını açıklamadan önce Twitter üzerinde bir anket başlattı ve insanlara görevi bırakayım mı diye sordu. Kısa süre içinde on yedi milyon kişi anketi cevapladı ve bunların %58’i “bırak” dedi.

Belli ki Musk, CEO’luk görevini bırakmayı zaten kafasına koymuştu. Yaptığı şey bir pazarlama faaliyetiydi. Böylece “eleştiriler nedeniyle bırakmak zorunda” kalmadı. “Twitter kullanıcıları istediği için” bu kararı almış oldu! Oysa özellikle amiral gemisi Tesla’nın son bir yıldaki kayıpları ciddi boyutlara ulaşmış, hisse senedindeki düşüş yüzde altmışı geçmiş durumda. Tesla yatırımcıları bir süredir gerek kapalı kapılar ardında gerekse de sosyal medyada “yurda dön!” çağrısında bulunuyor. Musk belki de eğlenceli sosyal medya dünyasını istemeye istemeye bırakmak ve Tesla’daki sıkıcı işine dönmek zorunda kalacak.

Ancak Twitter’daki aktif görevini bırakmak pek o kadar kolay olmayacak gibi. Anket sonuçlarına verdiği yanıtta Musk, “yerine geçecek kadar aptal birini” bulur bulmaz CEO’luk görevini bırakacağını açıkladı (her ne kadar bazı yorumculara göre aranan aptal çoktan bulunmuş durumda).

Musk’ın kısa süre içinde estirdiği fırtınanın Twitter’a etkileri nasıl olacak? Ortada milyarlarca dolarlık bir yatırım var. Musk 46 milyar beş yüz milyon doların 21 milyar dolarını cepten ödedi. 12,5 milyar doları Tesla hisselerini rehin göstererek buldu. 13 milyar dolarını ise Morgan Stanley yatırım bankasından borç olarak aldı.

Öte yandan Twitter her ne kadar 46,5 milyar dolarlık bir değere ulaşmış olsa da Tesla’nın yanında hala figüran kalıyor. Tesla’nın güncel pazar değeri Twitter’ın neredeyse on katı! O nedenle Tesla yatırımcılarının Musk’tan Twitter yerine Tesla’ya odaklanmasını istemesi oldukça doğal.

Yeni Twitter CEO’su kim olacak? Ortalıkta dolaşan bazı isimler var. Bunların başında Twitter’ın kurucusu Jack Dorsey geliyor. Bir süre önce Twitter’dan ayrılmıştı ve 2022 boyunca süren Musk-Twitter ilişkisinde Musk’ın Twitter’ı satın almasına olumlu bakmıştı. Dorsey’in son dönemdeki yorumlarına bakılırsa, Twitter’ın başına gelirse yapacağı şey belli gibi. Onu Web3 dünyasıyla uyumlu “yeni nesil” sosyal medya yapmak! Bu da kullanıcının ürettiği içeriğin sahibi olması ve bunu bir blokzinciri üzerinde kriptolu olarak ve merkeziyetsiz şekilde saklar hale gelmesi. Twitter’da Musk erozyonu yaşanırken pek çok kullanıcının geçiş yaptığı Mastodon uygulamasında olduğu gibi. Dorsey buna Web5 diyor. Web2 + Web3. Yani sosyal medya+blokzinciri. Ancak CEO olduktan sonra Musk’ın bazı kararları Dorsey’in de eleştirilerine maruz kaldı. Ayrıca kişilik yapısı açısından da Dorsey’in Musk ile anlaşması pek olası görünmüyor!

Gündemdeki diğer bir isim ise Musk’ın kankalarından Trump’ın damadı Jared Kushner! Trump’ın gelecek başkanlık seçimine girmesini yasaklayan bir karar çıkmazsa belki de Kushner Twitter CEO’su olabilir! Yoksa tüm bu Twitter curcunası Trump’ın yeniden başkan seçilmesini sağlamak için mi? (Not: 1.12.2022 tarihli yazımın son cümlesi şöyleydi: “Fransa ile finali oynayacak takım, aynı zamanda kupanın da şampiyonu olur”)

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 352 29.12.2022)

Eksikliği hissedilen ekonomik kaynaklar gökten inse sorunlar çözülür müydü?

“Coğrafya kaderdir” lafı son dönemde yine popüler oldu. Genel görüşün aksine İbn-i Haldun, Mukaddime adlı eserinde bu ifadeyi kullanmamış ancak o sonuca götüren analizler yapmıştır. Bu tespiti kelimesi kelimesine ilk kimin kaleme aldığı da bilinmekte. Ahmet Hamdi Tanpınar! Yaşadığım Gibi adlı eserindeki “Savaş ve Barış Hakkında Düşünceler” adlı makalesinde Tanpınar şöyle yazıyor: “Coğrafya bir kaderdir. Bu demektir ki, bunun gereklerini kabul etmek, ona ayak uydurmak şartıyla onunla iyi kötü uzlaşılabilir. Fakat bu şartları büsbütün unutanlar için perişanlık mukadderdir”.

Türkiye’nin bilinen kaderi de bulunduğu coğrafyada kendisine yetecek yeraltı enerji kaynaklarına sahip olmamasıdır. Ülkemizde domatesin fiyatı da okul önlüğü de petrole endeksli. Sanki bu tek sorun çözülse her şey güllük gülistanlık olacakmış gibi! Bir başka örnek. Futbol maçları şifreli kanallardan yayınlanmaya başlamadan önce Türk futbolunun en büyük derdi maddi imkansızlıklardan kaynaklanan altyapı yetersizliği idi. Cine5, Tele10, Digiturk-LigTV-Bein gibi kurumlar, 1994-95 sezonundan beri futbol kulüplerine milyonlarca dolar kaynak aktarmakta. Sonuç ortada? Bir UEFA Şampiyonluğu, bir dünya üçüncülüğü. Sportif başarısızlık bir yana kulüplerin ekonomik durumu 1994 öncesinden çok daha kötü.

Sorunun çözülememe nedeni, kaynak akmaya başladığı halde yönetim anlayışında bir değişiklik olmaması. Gelen kaynağın çar-çur edilmesi ya da peşkeş çekilmesi. Yarın Türkiye coğrafyasının belli bir kısmında değil tamamında, hem de beş on metre kazılmak suretiyle petrol yatakları bulunsa Türkiye’nin ekonomik durumu sonraki on-yirmi-otuz yıl içinde bugünleri aratacak düzeye bile gerileyebilir. Ülke kaynaklarını yönetim anlayışı değişmediği sürece.

Benzer bir durum son kırk senedir bilişim dünyasında da gözlenmekte. Bilginin damla damla aktığı dönemler, internetin ışık hızında tüm dünyaya yayılmasıyla geride kaldı. Şimdi bilgi dev bir akarsu; çağlayarak gürül gürül akıyor. Peki bu durum insanların bilgisizliğini, cahilliğini alıp götürüyor mu? Hayır. Tam tersi. İnsanlık her zamankinden daha cahil. Benzer bir sebepten dolayı. O bilgi ile ne yapacağını, onu nasıl işleyeceğini, ondan nasıl istifade edeceğini bilmiyor. Ne bilmeyi-öğrenmeyi talep etti ne de kendisine yeterli bilme-öğrenme imkanları sunuldu.

Bu sadece Türkiye’nin derdi değil. Global bir sorun. KYK, açlıktan ölmemek için devletten para yardımı almak, dış göç akımı, kendi bildiğini doğru kabul edip “öteki”ne dünyayı dar etmek… Gönül isterdi ki Türkiye’yi ekonomik anlamda çoktan geride bırakmış olan diyarlar bilgi çağının bu sorunlarıyla uğraşırken, ülkemiz bu çağın nimetlerinden verimli bir şekilde istifade etsin, ülkenin refahını dengeli bir şekilde yükseltsin, aradaki farkı kapatsın!

Petrol yataklarımız olmayabilir. Ancak dijital petrol denilen “veri”yi “bilgi”yi işlemek için gerekli olan tek şey çağdaş-global manada rekabetçi bir eğitim programı. 21. Yüzyıl becerilerine sahip, ekonomik sorunlarla boğuşmak zorunda olmayan, topluma önderlik eden bir eğitim kadrosu. Potansiyel suçlu gözüyle bakılmayan, eleştirel düşünce dinamiği ile yetiştirilen bir gençlik! Çağdaş, ön yargılardan, gizli emellerden arındırılmış bir müfredat. (Ve bu programın sonucunda yetişecek gençlerin omuzlarında yükselen namuslu bir ekonomi). Onun yerine geçilmeyen köprülerimiz, inilmeyen havalimanlarımız, hasta kabul edemeyen doktorsuz dev hastane binalarımız var!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 333 18.08.2022)

Madem beceremiyoruz; bırakalım!

Teknoloji giderek daha çok insanı esir alıyor. Japonların ilk bakışta itici gelen yeni bir toplum modeli önerisi-stratejisi var: Toplum 5.0 ya da ‘akıllı toplum’. Diğer pek çok ülke zaman içinde belki de farkında olmadan bu stratejinin önerdiği topluma doğru evrilecek. Tıpkı bir önceki Toplum 4.0 modelinde olduğu gibi.

Pek bilinmediği üzere, sanayi sonrası toplum modeli (önerisi-stratejisi) olarak Japonya 1980’lerde ‘bilgi toplumu’nu gündeme getiren ilk ülke olmuştu. Bilgi toplumu yaklaşımı dünyanın gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeleri-toplumları tarafından giderek de facto bir model olarak benimsendi. Ancak iki şeyden ödün verilmedi: Sanayi Toplumu refleksi terk edilmedi ve ‘bilgi toplumu’, Japonların önerdiği üzere Toplum 4.0 olarak kabul edilmek yerine Sanayi 3 olarak kayıtlara geçirildi. Yani sonsuza dek sürecek (!) sanayi toplumunun üçüncü evresi. Öyle mi böyle mi olduğu ayrı bir tartışma konusu. Sanayi toplumu yıkıldığı zaman herkesin haberi olacak zaten! Ödün verilmeyen ikinci husus ise Sanayi 3, Toplum 4 doğru sıfat bir yana ‘bilgi toplumu’nun Japonya’dan çıkma olduğunun görmezden gelinmesiydi. Kimbilir Japonya II. Dünya Savaşı’nın kazananlarından olsaydı belki de şansı daha yüksek olurdu.

Japonya öncü (ya da fedai) rolünü oynamaya devam ediyor. Toplum 5.0’ı da yine onlar gündeme getirdi. Dünyaya uzaktan yeni bir stratejik bakış açısı sunuyor. Akıllı Toplum adı verilen bu yeni toplum modelinin özünde yatan şey aslında insanın makineye karşı mağlubiyetinin tescili niteliğinde. İnsanların dur durak bilmeden gelişme gösteren ileri teknolojileri kullanabilmesini sağlayacak yeni becerileri elde etmesi giderek imkansızlaşıyor. O halde insanlara neden bu kadar yüklenilsin ki? Hele bir de yaşlı nüfusu olan ülkelerde? Onun yerine bu yeni teknolojilerle çalışan nesneler-cihazlar yeterince akıllı olsun ve insanların dijital pet hayvancıkları gibi onların hayatını kolaylaştırsın.

Bir sonraki akıllı telefon ya da tablet, bir insanın göz hareketlerinden verdiği emirlerini anlasın ve ilgili aksiyonu alsın. Pazar alışverişinden faturaların ödenmesine kadar her şeyi bu akıllı nesneler yapsın. Hatta bununla da kalmasın. Evde yemeği yapan, düzenli alınan ilaçların birbirine karıştırılmadan ve tam da zamanı geldiğinde alınmasını sağlayan pet robotlar olsun. Televizyonun kumandasını kullanmayı da bilsinler, sabah yatak toplamasını da iki lafın belini kırmasını da.

Bu stratejinin itici gelmesinin gerisinde yatan şey belli ki insana ait bazı imtiyazların elinden alınacak olması. İnsan yaşlandıkça, sadece çevresine değil kendisine karşı da önüne geçilmez bir direnmenin içine giriyor. Tıpkı çocukken ebeveynine gösterdiği direncin bir benzeri: Kendim yapabilirim! Değil işte. Yapamıyoruz. Hem bunu tespit eden sadece Japonlar da değil. Çevrenize bir bakın. İnsanın neleri yapamaz hale geldiğini gördüğünüzde şaşıracaksınız. İşte bazı örnekler:

Bir mağazaya gelen müşteriye talep ettiği giysiyi bulmayı beceremiyoruz. Kahve alırken müşteriyi bekletmeden hizmet etmeyi beceremiyoruz. Kırmızı ışıkta durmayı beceremiyoruz. Ülke yönetmeyi beceremiyoruz. Kaldırım taşı döşemeyi beceremiyoruz. Otobüslerin GPS sisteminin çalışmasını beceremiyoruz. Vapurun iskeleye şiddetle çarpmadan yanaşmasını beceremiyoruz. Enflasyonu düşürmeyi beceremiyoruz. Rakibin canını acıtmadan ikili mücadeleye girmeyi beceremiyoruz: Madem beceremiyoruz, bırakalım!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 314 31.03.2022)

İlerlemek, sömürmek için değildir!

Post-Truth olgusu acaba ne kadar eski? Popüler kültürün dediği üzere gerçekten de 2016’dan beri mi hayatımızda? Yoksa insanlık tarihi, Aydınlanma Çağı’ndan beri dönüştürdüğü birkaç yüz milyonluk şanslı (?) azınlık hariç, hep post-truth mu? Yüz küsur sene önce Fikret şöyle “Hasbihal” ediyordu okul çocuklarıyla: “Size ne mutlu çocuklar / Güzel kitaplarınız var / Öğretmenleriniz de iyi / Öğretiyorlar her şeyi / Tahta, sıra hep mükemmel / Hiçbirisi yoktu evvel / Hasırlarda sürünürdük / Evlere hep cahil döndük”.

Post-truth ya da Türkçesi ile gerçek-ötesi, doğru-ötesi kulağı biraz tırmalıyor. Ama cahil bırakma, yalancılık, riya, çarpıtma, korkutarak zorla kabul ettirme, sömürme gibi kavramlara başvurulduğunda ne kadar köklü bir geçmişe sahip olduğu anlaşılacaktır. Daha az gücü, bilgisi ya da imkanı olanlar tarih boyunca daha güçlüler-kurnazlar-fırsatçılar tarafından güç için, çıkar için hor görülmüş, ezilmiş, sömürülmüş, türlü türlü işkence ya da cezalara maruz bırakılmış.

Dünyanın değişik coğrafyalarında kültürel ögelere göre bu süreç türlü kavramların gölgesine sığınılarak yürütülmüş. Anlaşılan o ki bizim coğrafyamızda gölgesine saklanılan olgu da “aman devletimize bir şey olmasın” hassasiyetidir. Yani devletin bekası! Devlet neden bu kadar önemli? Yoksa Türkiye Cumhuriyeti’nden önce kurulmuş olan o on altı devletin yerinde bugün yeller esiyor olmasından dolayı mı? (Bu olgu da tartışmalıdır. Bu on altı Türk Devleti teorisi ancak elli yıllık bir tarihe sahiptir. Bazıları listedeki kimi devletlerin Türklüğünü tartışırken, şunu da anımsamakta fayda var ki 12 Eylül’e dek Cumhurbaşkanlığı Forsu’ndaki yıldızlar o devletleri değil, Anadolu’da kurulmuş olan Selçuklu öncesi beylikleri temsil ediyordu).

Pek sayılmaz! Türk’ün devlet anlayışında devletin bir sahibi vardır; “han”, “sultan”, “padişah”. Devlet hanedanındır, onun bekası hanedanın bekasıdır. Görünen o ki cumhuriyetten sonra bu makamı devlette görev yapan kimi memurlar ile onların çevresine kümelenen parazitler üstlenmiş. Amaç ise aynı. Dün han için, sultan için, padişah için verilen mücadele bugün o memurların kişisel çıkarları için verilir olmuş!

Eğitim dolaylı yoldan bir imkan sağlıyor. Bireyin aldatılamaması, sömürülememesi, korkutulamaması için onu bilgi ile donatmayı hedefliyor. Bilgi ile donanan birey yalan, gözdağı, sömürü ya da post-truth aldatmaca ya da tehditlere karşı durabilecektir. Internet dünyanın sonundaki köye kadar ulaşıp herkesi birbirine bağladığında aynı anda iki mekanizmanın diğerlerini geride bıraktığı gözlenmeye başladı: Bir yanda kişisel ikbal peşinde koşan ve hedefe ulaşmak için her şeyi kullanma konusunda tereddüt etmeyenler, dezenformasyonu bir silah haline getirip, kitleleri uzaktan hipnoz ediyor (“algı yönetimi”). Diğer yanda kitleler eğitim alıp kaderini değiştirme zor yolunu seçmek yerine kendisi gibi olanlarla kenetlenip, çoğunluğun tahakkümü kestirme yoluna kaçıyor (“zor, oyunu bozar”).

Bir başka deyişle herkes çok meşgul, herkes çok haklı. Ama aynı zamanda herkes çok mutsuz, herkes büyük bir boşlukta. Arada kalan o birkaç yüz milyonun soyundan gelenler (ya da her çağda onlara katılanlar) ise Fuzuli’ye başvuruyor ister istemez: “Söylesem tesiri yok / Sussam gönül razı değil”. İlerlemek, sömürmek için değildir!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 271 03.06.2021)

Yoksa altına hücum döneminde ilk kazananlar, altın arayanları-bulanları soyanlar mıydı?

Eski ünlü sözlerden birisidir: “Altına hücum döneminde ilk kazananlar altın arayıcılarına alet edevat satanlardır!” Bunun fiziksel ispatı Seattle şehridir. Alaska’nın taşının toprağının altın olduğunu öğrenen Amerikalılar batıya “altına” hücum edince Seattle şehri bundan azami ölçüde istifade etmeyi bilmiştir. Alaska’dan önce yol üzerindeki son büyük yerleşim yeri olan Seattle şehir yönetimi, altın aramaya gideceklerin şehri terk etmeden önce bir dizi kuralı yerine getirmeyi yasal olarak şart koşmuştur. Bunlar içinde yanlarında götürmeleri zaruri olan malzeme, erzak vb. de vardır. Oraya gelene dek böyle bir düzenlemenin farkında olmayan arayıcılar mecburen bu malzemeleri Seattle şehrinden temin eder, şehri ihya ederler!

Bugün benzer bir hücum kriptopara dünyasında yaşanıyor. Güncel deneyimler yukarıda ifade edilen sözün tabloyu doğru tanımlayıp tanımlamadığı konusunda insanı şüpheye düşürüyor. Acaba daha doğru ifade şu olabilir mi? “Altına hücum döneminde ilk kazananlar, altın arayanları-bulanları soyanlardır!” 19. yüzyıldaki altına hücum dönemiyle ilgili bu sözü doğrulayabilecek eldeki popüler kaynaklar Hollywood filmleridir ancak günümüzde yaşananlar daha somut.

Kriptoparacılar birkaç farklı kulvarda soyuluyor. Bunların en klasik olanı, teknolojiden anlamayıp da en kısa yoldan para kazanmak isteyenlerin paralarını emanet ettikleri kişilerin sırra kadem basması. İnsanların paralarını topluyor. Bir süre hem güven oluşturmak hem de vurgunun hacmini artırmak için para kazandırıyor. Sonra da kayıplara karışıyorlar!

Daha modern olanı bunu kriptopara alışverişi yapılan websiteleri (“exchange”) üzerinden yapmak. Buradaki hacim ilkine göre binlerce kat daha büyük. Nispeten yatırım gerektiriyor, bilgi gerektiriyor, pazarlama becerileri gerektiriyor. Ama hikayenin sonu aynı: Av giden kriptoparacılar bir sabah uyanıp bakıyorlar ki avlanmışlar; tosuncuk uçmuş! Giderken yanında tüm o kriptoparaları da götürmeyi unutmamış!

Kriptoparaların bütün bu olan bitenle bir ilgisi yok. Ancak gel de sen bunu canı yananlara anlat. Bir koyup beş bin alma arzusuyla yanıp tutuştuğu için kendinde hiçbir kusur görmeyenler, paraları buharlaşında birden devleti, düzeni, kanunu, kuralı anımsıyor! Tabii şunu da unutmamak gerekir ki bugün kriptoparalarını kaptıranların babaları da zamanında evi arabayı bankerlere kaptırmıştı!

Kriptopara, doğası gereği, postmodern ötesi post-truth zamanların vahşi ruhuna hizmet ediyor. Zorda kalıp “yandım anam!” dediğinde sesini duyup yardıma gelecek bir aracı müessesenin olmadığı özgür zamanların! Bilgi çağı belki de bireyin özde talep ettiği şeyin ne olduğunu idrak etmesine bu nahoş olaylar sayesinde yardımcı olacak! Bireyler-toplumlar görünürde özgür olmak istiyorlar. Oysa temel istekleri düzeni koruyup kaosu uzak tutmak için yetkilendirdikleri temsilcilerin kendi kişisel çıkarlarını hiçe sayarak görevlerini yerine getirmeleri. Bunu yaparken sınırsız özgürlükten biraz ödün vermek söz konusu bile olabilir. Hadi buna özgürlüklerin kısıtlanması değil de yaşamın disipline edilmesi, kurallar manzumesine göre yaşanması diyelim. Böyle bir görevle yetkilendirilmiş insan, tanım gereği, bu gereksinimi kusursuz bir şekilde yerine getirmekten acizdir! Ancak şimdi bu görevi hiçbir kişisel beklentisi olmadan yerine getirebilecek alternatif bir model gelişiyor: Dünyayı robotlar, yapay zekalar yönetsin! O halde soru şudur: Balı tutan robot (da) metalik parmağını yalar mı?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 266 29.04.2021)