Sosyal medya istatistikleri toplumu mu ölçüyor, ölçüleni toplum sanma yanılgısı mı yaratıyor?

Bugün neredeyse her tartışmada sosyal medya istatistikleri destek kuvveti olarak kullanılıyor. Kaç beğeni, kaç paylaşım, kaç izlenme? Hızını alamayan, bu sayılar üzerinden “toplum ne düşünüyor” sorusuna bile cevap vermeye kalkıyor. Burada basit bir ölçüm hatasından değil, daha derin bir kavram kaymasından söz etmek gerek. Sosyal medya verileri yanlış yorumlanmıyor; daha ziyade yanlış bir gerçeklik düzeyine yerleştiriliyor. Sorun, bu sayıların ne söylediği değil, neyi temsil ettiğinin sanılıyor olması.

Sosyal medya kullanıcıları bir örneklem teşkil edemez. Ne demografik olarak dengelidirler ne davranış bakımından ortalamayı yansıtırlar ne de sessiz kalanları kapsarlar. Konuşan, paylaşan, tepki verenlerin oluşturduğu görünen kitle, toplumun tamamını temsil etmekten uzaktır. Çünkü genellikle çoğunluğu görünmeyenler oluşturur. Toplumun haritası görünmeyenler de dahil edilmeden tamamlanmış sayılmaz! Oysa sosyal medya istatistikleri, sanki toplumun tamamından toplanmış veriyi yansıtıyormuş gibi değerlendirilmekte.

Hal böyle olunca “kalabalık” ile “çoğunluk” birbirine karıştırılmış oluyor. Bu durum bir meydanda toplanan bin kişiye bakarak bir şehrin düşünce haritasını çıkarmaya benziyor. Meydanda olmayanlar yok sayılıyor; hiç gelmeyenler hesaba katılmıyor. Bir örneklem dengeli bir temsili içermese de tatminkar bir sayı büyüklüğüne sahipse kendisine meşruiyet kazandırıyor. Oysa bu gibi durumlarda sayının artması ancak temsil yanılgısını derinleştirmiş olur, temsili dengelemez!

Yapay zeka ile bu temsil sorununa bir katman daha ekleniyor: Algoritmik seçilim. Malum sosyal medyada görülen içerikler, kullanıcının karşısına rastgele ya da doğal biçimde çıkarılmıyor. Platformlar, hangi içeriğin görünür olup hangisinin olmayacağına anlık olarak sürekli karar vermekte. Bu kararlar ise bireysel ya da toplumsal öneme göre değil, platformun kurumsal hedeflerine göre alınır: Etkileşim, süre, reklam uyumu vb.

Böylece algoritma yalnızca ilgiyi ölçmüyor, aslında ilgiyi üretiyor. Bu da kullanıcı davranışının, ölçülen bir sonuç olmaktan çıkmasına ve yönlendirilen bir tepkiye dönüşmesine neden oluyor. Böyle bir süreçle ilgili üretilecek istatistik de davranışın kaydı değil, davranışın mimarisi anlamına geliyor. Eskiden gözleyen gözleneni etkilerdi (kuantum). Şimdi ölçüm aracı, ölçtüğü şeyi şekillendiriyor.

Asıl kırılma noktası da burada oluşuyor: Temsil etmeyen bir örneklem, algoritmik olarak seçilip büyütülebiliyor ve ardından da “Bakın işte; toplum böyle düşünüyor” denilebiliyor. Sosyal medya istatistikleri bu aşamada bilgi üretmekten acizdir; daha ziyade istenilen kanaati üretir. Sayılar artık gerçeği açıklayan temsilciler değil, belirli bir yorumu doğal göstermenin paryalarıdır! Sorun elbette sosyal medya değil. Sosyal medya sayılarının kamusal aklın yerine geçirilmeye çalışılmasında. Algoritmik olarak seçilmiş bir görünürlüğün, toplumsal gerçeklikmiş gibi pazarlanmasında-algılanmasında.

Sorulması gereken soru şu: Görülen şey gerçekten çoğunluk mu, yoksa çoğunluk olduğu söylenen mi görünebiliyor? Bu tür ikilemler dijital toplum ile ilgili çok daha genel bir dilemmanın alt temsilcileri gibi: İstatistikler çoğaldıkça, düşünme ihtiyacı azalıyor mu? Yoksa tam tersine, insan çok daha dikkatli mi düşünmek zorunda? Eskiden şehre inen köylüler köprüde Sülün Osmanların tuzağına düşmemek için “şehirdeki her şeyden” şüphelenirdi. Onların torunları şimdi dijitaldeki her şeyden şüpheleniyorlar (mı?)

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 508 06.02.2026)

Yerde bulduğun cüzdanı sahibine ulaştırıp ulaştırmamakla gerçek-ötesinin ne ilgisi var?

Sosyal medyanın kötüye bir kullanımı da enformasyondan dezenformasyon üretmek ve bunu masum bireyler aracılığıyla mezenformasyon halinde yayarak toplulukları kendi gettolarında iyi hissettirmek ya da karşı gettoya diş bilemek için kullanmak. Mezenformasyon yalan-yanlış bir içeriği “öyle olduğunu bilmeden” yaymak ise aynı işi “öyle olduğunu bile bile” yapmanın adı “dezenformasyon” yaymak! Her iki durumda da enformasyonun çarpıtılması var!

Üyesi olduğum bir arkadaş WhatsApp grubundan gelen mesaj durduk yere beni araştırma yapmaya güdüledi. Mesajdaki içerik akademik bir araştırma hakkındaydı. Buna göre Greenwich Üniversitesi’nden beş öğrenci dünyanın çeşitli ülkelerinde sosyal bir deney gerçekleştirmiş. Sokaklara içi para dolu cüzdanlar bırakmışlar ve gelip geçenlerin nasıl tepki vereceğini ölçmüşler. Cüzdanın içine sahibinin iletişim bilgilerini de eklemişler ki cüzdanı bulan ne yapacağını bilemez bir duruma düşmesin; tabii etik değerleri onu yoldan çıkarmayacaksa!

Mesaja göre deney sonucunda bazı ülkelerde cüzdan sahibini arama oranı neredeyse yüzde yüzlere yaklaşırken Türkiye, İran, Mısır gibi ülkelerde bu oran neredeyse yüzde sıfır!

Mesajı paylaşan, kaynak olarak bir internet haber sitesinin linkini de eklemişti. Araştırınca o sitede bu haberin Şubat 2022’de yayınlandığı görülebiliyordu. Haberdeki içerik ile grupta paylaşılan içerik aynıydı. Araştırma sonucu olarak listelenen dört madde dahil: “Coğrafya kaderdir. Dinin öne çıktığı toplumlar refah ve huzur bulamaz. Seçmen kendine benzeyeni seçer. İnsanlar seçimlerinin sorumluluklarından kaçınabilirler ama sonuçlarından kaçamazlar.” Merak da burada devreye girmişti zaten. Böyle bir araştırmadan bu sonuçlar nasıl çıkarılmış olabilirdi?

Bu kez internetin altını üstüne getirip, sözü edildiği gibi bir akademik araştırmanın yapılmış olup olmadığını tespit etmek gerekiyordu. Araştırınca 2019 yılında Science.org sitesinde yayınlanan bir makale çıktı ortaya. Ayrıca bu makaleyi konu alarak yorum haberleri yazan bazı web siteleri. Doğal olarak ne makalede ne de yorum-haber sitelerinde yukarıda sıralanan o dört çıkarım yer almıyordu. Aslında bu araştırmanın temelinde cüzdan boş olunca, içinde az para olunca, içinde çok para olunca sahibine iade edilme oranları irdeleniyor ve buna göre bazı çıkarımlar üretiliyordu. Ayrıca araştırmayı yapanlar “Greenwich Üniversitesi’nden beş genç” değildi, ABD ve İsviçre’deki iki farklı üniversiteden dört akademisyendi!

Türkçe haberi yayınlayan sitede yazının devamında bazı yorumların bulunduğu daha sonra dikkatimi çekti. Birisi haberin kaynağını sormuş. Bir başkası Science.org sitesinden aynı makalenin linkini göndermiş. Bir başkası bu araştırma ile bu çıkarımların ne ilgisi var diye sormuş. İsim benzerliği yoksa haberi kaleme alan da “ona da yorum diyorlar” diyerek aslında o çıkarımların kendisine ait olduğunu dolaylı yoldan ifade etmiş. Haberin içeriğinde o çıkarımların kendi değerlendirmesi olduğunu belirtmeden. Sanki o akademik araştırmanın sonuçlarıymış gibi!

Bir enformasyonu değerlendirip kişisel yorumda-çıkarımda bulunmanın bir sakıncası yok. Bunu şahsi değerlendirme olduğunu ifade ederek paylaşmanın da. İfade özgürlüğü konusudur. Ancak şahsi yorum, nesnel bilginin bir parçasıymış gibi paketlendiğinde işin rengi değişiyor. Mezenfo ya da dezenfo devreye giriyor! Unutmamalı ki gerçeğin ötesine geçildiğinde (post-truth) ulaşılan maket-evren bir üfleyişte yıkılır. Er ya da geç!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 442 10.10.2024)

“Gerçekten başka adalet yoktur” mu “Gerçek diye bir şey yoktur, onlar yorumdur!” mu?

Fransa’da on sene kültür bakanlığı da yapmış olan yazar, tarihçi Andre Malraux’nun tespiti şöyle: “Gerçekten başka adalet yoktur”. Peki Malraux doğmadan bir sene önce ölmüş, Alman komşusu Nietzsche’nin tespiti neydi? Nietzsche şöyle diyordu: “Gerçek diye bir şey yoktur, onlar yorumdur!”

Bu iki tespit dikkate alınırsa adalet ile ilgili iki olasılık üretmek mümkün. Birincisi daha katı. Almanya’nın kara ormanlarından esen sert bir rüzgâr: Adalet yoktur! İkincisi oksitanya kokularıyla havayı yumuşatıyor: Gerçek aşındırılmazsa adalet de mümkündür.

19 ve 20. yüzyılın dijitalden, internetten uzak zamanlarındaki bu tespitler günümüzün oynak, hafiften öte meşrep sosyal medyası dikkate alındığında ne kadar geçerli? Dün Nietzsche’nin sözüne şüpheyle yaklaşanlar, bugün sosyal medyanın gerçek üzerinde açmış olduğu tahribata bakıp fikirlerini değiştirecek mi? Yoksa sosyal medya yaşamını “yapay” ya da “gerçek dışı” kabul edip, o deneyimi dikkate almayı reddetmeyi mi tercih edecekler?

Öyle ise şu da sorulabilir: Sosyal medyada (örneğin) dünyanın düz olduğuna inananların fiziksel dünyadaki (başka konular hakkındaki) bakış açılarında da gerçekten benzer sapmaları görmek şaşırtıcı mı olurdu? Yoksa bu kafa yapısındaki kişiler için ister fiziksel gerçeklik ister sanal gerçeklik fark etmez; yorumları neyse gerçekleri de odur demek doğru bir tespit olmaz mıydı?

Ülkemizde de örneğin halkın günlük yaşamını etkileyen pek çok şeyin baş sorumlusu olarak iktidarı değil de muhalefetteki partileri ve dış güçleri gören, bunu gerçek olarak belleyen bireyler gerçeği işlerine öyle geldiği için eğip bükmüş olmuyorlar mı? Umutsuz Nietzsche için bu şaşırtıcı değil; hayatın gerçeği bu. Malraux ise sanırım şöyle derdi: “O zaman siz adaleti de eğip büküyorsunuzdur!”

Adalet bir açıdan ölümle benzer özelliğe sahip. Malum pek çok kişi ölümü başkasının kaderi olarak görmeyi tercih eder; kendisini ölümle yan yana düşünmez! Adalet(sizlik) söz konusu olduğunda da benzer bir yaklaşım göze çarpıyor. Adaletsizlik kendi kapısını çalmadığı sürece başkasının derdi.

Belki de bundan olacak, kendi gerçeğine sıkı sıkı sarılmayı tercih edenler herkese aynı mesafede duran, objektifliğini kaybetmeyen bir adalet (dolayısıyla da gerçeklik) sistemini korumak yerine başka bir yolu tercih ediyorlar: Adaletsizliğe yakalanmamak! Bunun için de gerekirse başkalarına adaletsizlik yapmaktan da geri kalmamak! Bunlar çok derin mevzular değil: Herkes sıkışık trafikte dur-kalk ilerlerken sivil plakalı bir araç tehlike şeridinden gidiyorsa yaptığı şey benzer bir adaletsizlik. Benzer bir gerçeği eğip bükme eylemi!

Gerçeğin eğilip bükülmesi, herkesin kendi gerçeğini inşa etmeye çalışması, bununla da kalmayıp kendi gerçeğini başkalarına empoze etmesi, dezenformasyonu, kara propagandayı kullanması kanun ile yönetmelik ile ortadan kaldırılabilecek ya da asgariye indirilebilecek şeyler değil. Bunun çok daha basit bir yolu var: Örnek olmak! Çocuğunuzun sigara içmesini istemiyorsanız, siz de içmeyin! Kırmızı ışıkta kimsenin geçmemesini istiyorsanız, siz de geçmeyin! Adaletsizliğe uğramamak istiyorsanız adaletsiz davranmayın! Ama tüm bunları hayatınızın sonuna dek istisnasız yapın! Çünkü insan olmak bunu gerektirir.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 326 23.06.2022)

Türkiye bu ay da Twitter’dan Clubhouse’a mı göç ediyor?

“Fiziksel” dünyada sözel gelenek, yazılı gelenekten öncedir. Dijital dünyada ise sıralama yer değiştirdi. Önce yazılı gelenek olarak Twitter vardı. Şimdi onun sözel versiyonu yükseliyor: Clubhouse!

Clubhouse’da aynı anda yüzlerce binlerce oda (“room”) yer almakta. Her odada Clubhouse üyeleri bir konu üzerinde canlı olarak muhabbet ediyor. Görsel içerik yok. Sadece ses (konuşma) var! Kayıt yok! Tekrar yok! Bir odada sadece o odanın yöneticisi (moderatör) ile konuşmacı (“speaker”) rolündeki üyeler konuşabiliyor. Diğer katılımcılar ise sadece dinleyebiliyor. Konuşmak isteyen olursa dijital olarak el kaldırıp (ekranda bir tuşa basıp) söz alması gerekiyor. Yönetici ya da konuşmacılardan birisi söz verirse el kaldıranlar konuşabiliyor.

Clubhouse kullanıcıları diledikleri odaya girip çıkabilir. Herhangi bir engel ya da şifre yok. Odadaki muhabbetten hoşlanıp hoşlanmamasına bağlı; o kadar! Dünyadaki binlerce odayı sıralamak elbette mantıklı değil. O nedenle kayıt sırasında kişi ilgi duyduğu konuları seçiyor. Ekranına da ona uygun odalar sıralanıyor. Bir de takip ettiği kişiler bir odadaysa, onlar!

Clubhouse şu an su tutma sürecindeki baraj gibi. Üye olabilmek için halihazırdaki üyelerin birisinden davet linki almak gerekiyor. Üyelerin davet etme hakları da sınırlı. Üstelik Clubhouse uygulaması şu an sadece iPhone cihazlar üzerinde çalışıyor. Android cihazı olanlar ne yazık ki Clubhouse’a erişemiyor. Öte yandan Clubhouse’a üyelik daveti cep telefon numarasına SMS ile gönderilebildiğinden trollerin Clubhouse’da birden çok üyelik açıp sağa sola saldırma, ortalığı dijital kırıp dökme imkanları yok! Hiç değilse şimdilik!

Bu sınırlamalar nedeniyle Clubhouse’un sadece kanaat önderlerine, toplumu/sosyal medyayı yönlendirenlere (“influencer”) öncelik verdiği eleştirisi getirilmekte. Bu biraz aşırı yorum gibi. Şu an etik kurallara uyma konusunda sıkıntısı olmayan, bir cep telefon numarasına sahip herkes er ya da geç bir arkadaşından davetiye alacaktır. Ayrıca toplumun olmadığı yerde sadece yönlendirenlerin bulunması ne işe yarar ki? Birbirlerini mi yönlendirecekler?

İçerik açısından değerlendirildiğinde Clubhouse’un farklı bir profile hitap etme yolunda olduğu anlaşılıyor. Konuşanlar; kimliği belli gerçek kişiler olsun. Konuşulan konular değerli, kaliteli olsun. Boş laf edilmesin! Gerek ana-akım medya kanallarındaki (TV, radyo, gazete vb.) kalitesiz ve yanlı içerik gerekse de yeni medyadaki sosyal medya trolleri ve dezenformasyon cıvıklığı belli bir seviyenin üstünde içerik talep edenleri Clubhouse gibi yeni dijital mecralara doğru itiyor!

Twitter da başlangıçta benzer bir vizyonu icra etmeye çabalıyordu. On beş sene sonra bugün boğazına kadar sosyal medya batağına saplanmış durumda! Clubhouse da eğer bildik yatırımcı sermayelerini çekip para kazanma, kar etme döngüsüne girerse ister istemez Twitter’ınkine benzer bir kaderin kurbanı olabilir! Öte yandan Clubhouse’un Türkiye bulutunda yükselişe geçmesiyle Twitter’ın Türkiye’de temsilci bulundurma yasasına uymaya yanaşmamasının aynı zamana denk gelmesi de düşündürücü! Geçen ay ne olduğunu anlamadan Whatsapp’tan Telegram’a göç eden Türkiye acaba bu ay da Twitter’dan Clubhouse’a doğru mu kay(dırıl)ıyor? Türkiye gibi yazılı gelenekten ziyade güçlü sözlü gelenek mirasına sahip bir ülke için “körün istediği bir göz, dijital verdi iki göz” durumu!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 256 19.02.2021)