Postacı kapıyı ikinci kez çalıyor! Kapıyı açacak mıyız?

Bir seçim daha sona erdi. Kimin kazandığı tartışılır ancak pek çok kişi için kaybeden hakikat-meşruiyet oldu. Acaba ilan edilen sonuçlar torbalardaki oylarının birebir matematiksel göstergesi mi? Bu sorunun cevabı “evet” olsa bile bu meşruiyet sorununu ortadan kaldırmak için yeterli olmayabilir.

Oy verme sürecinin kritik adımlarını anımsamalı: Seçmen listelerinin oluşturulması. Seçmenlerin sandıklara giderek siyasi tercihlerini yapmaları. Bu tercihleri barındıran belgelerin (oy pusulaları) sandıklarda birikmesi. Oy verme süreci sona erdiğinde sandıkların açılması, zarfların içindeki oyların geçerliliğinin tespiti ve sayımı. Sayılan oyların toplamlarının belirlenmesi ve sonuçların şahitler huzurunda karara bağlanması (ıslak imzalı sonuç tutanakları). Oyların torbaya konulması, torbanın mühürlenmesi ve ıslak imzalı tutanaklarla birlikte ilçe seçim kuruluna götürülerek teslim edilmesi. İlçe seçim kurulunda ıslak imzalı tutanaklarda yer alan sayısal bilgilerin bilgisayar sistemine girilmesi.

Bunlar içinde herkesin bildiği en kritik olanı ıslak imzalı tutanakların oluşturulması. Buradaki bir sahtekarlık vatandaşın oy tercihini doğrudan çarpıtma özelliğine sahip. Nedir? A partisi 200, B partisi 50 oy almışken, tutanağa A partisi 50 B partisi 200 oy aldı diye yazmak. Bunu engelleyen şey sandık görevlilerinin doğru olmayan tutanağı imzalamayacağı varsayımı. Bu örnekte A partisini temsilen orada bulunan kişi böyle bir tutanağı neden imzalasın? Peki A partisinden bir temsilci yoksa? Ya da A partisini temsilen orada bulunuyor görünen kişi aslında A partisinin çıkarını korumak için orada bulunmuyorsa? Geriye tek dayanak kalıyor: Gözlemci vatandaşlar! Vatandaşlık hakkını kullanarak oy sayım sürecine katılıp, oy adetlerinin tutanağa yanlış kaydedildiğini tespit eden vatandaş bunu dilediği mercie iletme hakkına sahip. Medyaya veya siyasi partilere. Peki ya gözlemci vatandaş da yoksa? Ya da gözlemci olmak isteyen vatandaşlar oy sayım noktalarına yaklaştırılmamışsa? Geriye bir şey kalmıyor!

Olası sahtekarlık imkanları bu adımla sınırlı değil. Örneğin bir kişinin birden çok sandıkta farklı kimlik belgeleriyle oy kullanmasını engelleyen bir güvenlik imkânı (boya vb.) var mı? Yok! Kimlik edinme ve seçmen olma süreci “haklanmışsa” kişi bunu yapabilir. Tahmin edileceği üzere bunun muhalefet partilerince gerçekleştirilmesi kolay değil. “İçeriden” destek lazım. Bir başka versiyon deprem bölgesi için düşünülebilir. O bölgenin seçmeni olup da depremde ölmüş ancak resmi kayıtlara ölü olarak geçmemiş seçmenler. Birileri o kişilerin kimlikleriyle onlar adına oy kullanmış olabilir.

Geriye sosyal mühendislik kalıyor. Sonuçları medyaya belli önceliklere göre servis etmek yeterli. Bir de YSK’nın (iktidarın işine gelmeyen) işlerini köhne şekilde yapması var. Örneğin muhalefetin güçlü olduğu seçim bölgelerinde az personel kullanarak oy torbası ve tutanak tesliminde kuyruklar oluşturmak gibi. O halde ıslak imzadan önce sorulması gerekenler: Seçmen listeleri tam doğru muydu? Sadece oy verme hakkında sahip olanlar mı oy kullandı? Birden çok kere oy kullananlar oldu mu? Sandıkların içindeki oylar, oy verenlerin oyları mıydı?

İşte bütün bu durum ve şartlar içinde dahi vazifen ikinci turda da sandığa gidip oyunu kullanmak; ilk turda gitmeyenleri de kullanmaya teşvik etmektir!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 373 25.05.2023)

Herkesin iç sesi belli ki aynı şeyi söylüyor: O’nu seç!

Google’da arama yapan ve sonuçlar içinde aradığını bulduktan sonra, bilgisayar ekranına bakarak yardımlarından dolayı ona minnettarlıkla teşekkür eden bir hanımefendi veya beyefendi Facebook veya Twitter kullanmaya başlarsa ne olur? Araştırmalar gösteriyor ki okuduklarının hepsinin doğru olduğunu varsayar.

Klasik karikatürlerden biridir. İnsanın altına bez bağlanıp bebek olarak başladığı hayat yolculuğu, yine altına bez bağlandığı yaşlılık ile sona erer. Şimdi bunun dijital muadili var. Büyükler çocukları “yabancılarla konuşma”mak, “her duyduğuna-gördüğüne inanma”mak üzere uyararak büyütür. Şimdi de çocuklar, büyüklerine internet, sosyal medya için aynı öğütleri vermek zorunda kalıyor.

Aksi taktirde ortaya can yakıcı sorunlar çıkabilir. Nijerya’dan gelen “bankada yüz milyon dolarım var, ülke dışına çıkarmam için bana yardım et; yarısını sana vereyim” mesajlarına inanır. “Masraflar” için talep eden bu bonkör Nijeryalı’ya(?) parasını kaptırır. Yanlışıkla(?) aramış numarası yapan yabancı uyruklu kadıncağızın telefonda ağlayan sesine kanar, iyi niyetle(!) ona kol kanat germek ister. Uçak parası vs gönderir. Hayatının geri kalanını havaalanında bekleyerek geçirir. Başlangıçta münferit adi suç statüsündeki bu tür dijital üçkağıtçılıklar, sosyal medyanın popülaritesinin artmasıyla daha büyük çevrelerin de dikkatini çeker oldu. Son bir kaç yıldır bu iş artık politikacıların en güçlü silahlarından birisi haline geldi. Neden yenilenmesi gerektiği henüz anlaşılmamış olan İstanbul Büyükşehir Belediyesi başkanlık seçimleri arefesinde bu tür aldatmacılı içerik paylaşımları zirve yapma yolunda ilerliyor. İşte bazı örnekler:

Kılık kıyafetiyle anti-muhafazakar denilebilecek profil çizen genç bir kadın, kendisini videoya almış. Güya uzun yıllardır ailece CHP oy vermişler, ancak bu sefer hırsızlık(!) yaptıkları için diğer partinin adayını tercih edeceklermiş. Aynı kişinin eski paylaşımlarını araştırdığınızda AKP’ye övgüler düzen mesajlarını görmek mümkün.

Bir türlü arka arkaya iki dönem başkan seçilemeyen AKP’li bir büyükşehir belediye başkanının eşine ait olduğu iddia edilen ses kaydı. Kadınlara öğütler veriyor. Diyor ki bulunduğunuz çevrede (otobüste, sokakta vs) kendinize CHP’li imajı verecek ve partiyi eleştireceksiniz. Bu sefer AKP’ye oy vereceğiz diyeceksiniz. Aynı kişi, yerel bir TV’de yapılan söyleşide ise hayatta en önem verdiği şeyin dürüstlük, samimiyet olduğunu ifade ediyor.

Şu deyimi unutmak ne mümkün! “İmam böyle yaparsa cemaat ne yapmaz?”. AKP İstanbul adayının kendisi, seçimlerin tekrarlanmasını “oy çalınmasına” bağladı. Bu yazı kaleme alınırken YSK henüz vermiş olduğu sürreal kararı nasıl gerekçelendireceğini bulamamıştı. İptal açıklamasında ise karara temel gösterilen husus oy çalınması DEĞİL, güya sandık kurul başkanı olmaması gereken kişilerin başkan yapılmış olmasıydı. Ki bu durumda verilecek kararın iptal yönünde olamayacağını aynı YSK başkanı bir kaç yıl önce kendisi açıklamıştı.

Tüm bunların yanısıra İmamoğlu’na diş bilenmesinin temelinde yatan şey, yirmi beş sene önce ortaya ilk çıktıklarındaki halleri ile şimdiki halleri arasındaki farkı gösteriyor olması. O yıllarda “eğer bir gün zengin oldu derlerse, bilin ki çalmışımdır” şeklinde samimi açıklamalar yapanlara “O eski halinden eser yok şimdi” mesajını veriyor, Ekrem İmamoğlu. Güleryüzüyle, rakiplerine saygılı vatandaşlara sevgi dolu yaklaşımıyla, birleştirici-bütünleştirici söylemiyle. Herkes biliyor. Herkesin içinden gelen ses aynı şeyi söylüyor: O’nu seç!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 165 – 24.05.2019)

Yalana yalan demek, çıkarı için o yalanı doğru kabul edenlerin o yalana bakış açısını değiştirmeyecektir.

Karl Marks’ın Londra’daki mezar taşında iki tümcesi yazılı. Birincisini duymamış olan yoktur: “Tüm dünya işçileri birleşin”. Diğerini ise bilen bilir: “Filozoflar dünyayı sadece çeşitli biçimlerde yorumladılar, ama asıl mesele onu değiştirmektir”. İstanbul’da yasal dayanağı ne olduğu tam anlaşılmadan iptal edilen büyükşehir belediye başkanlığı seçiminden sonra İmamoğlu’nu destekleyenler için de benzer bir yol ayrımı söz konusu. Sadece durumu yorumlayarak mı geçirecekler zamanlarını yoksa onu değiştirmek için şahsen bir şeyler yapacaklar mı?

Buna karşılık ünlü sosyal medya, yalan haberin, sanki doğruymuş gibi yayılmasında bir araç olarak her zamankinden daha çok kullanılıyor. Örneğin “Seçim iptal edildi, çünkü oylarımız çalındı” deniyor. Oysa YSK’nın iptal açıklamasında herhangi bir “oy çalma” eyleminden bahsedilmedi. Daha ziyade sandık kurul başkanlarının devlet memuru olmaması üzerine inşa ettiler “siyasi” denilen kararlarını. Ki aynı kurumun aynı başkanı, beş sene önce aynı durum hakkında “seçimi iptal etmeyi gerektirecek bir şey değil” şeklinde bir yorum yapmıştı. Geçen beş sene içinde bu yorumu değiştirmeyi gerektiren bir yasa veya yönetmelik değişikliği olmadığına göre buradaki çelişki iptal yönünde karar alan YSK’ya ait olarak tarihe geçti. Yaygın kanıya göre hukuku bu kez siyasiler değil, hukukçular çiğnemiş oldu. Bunun gerisinde bir motive edici ya da azmettirici unsurun olup olmadığı yıllar içinde ortaya çıkacaktır.

Ayrıca sosyal medyayla ilgili yapılan araştırmalarda ilginç tespitler de var. Örneğin hangi içeriği öne çıkarmak üzere geliştirilmiş yazılım algoritmalarında temel motivasyon popülarite. Yoksa içeriğin gerçeklik ile uyumlu olması değil. Yani bir yalan yeterince fazla kişi LIKE edilirse, yeniden paylaşılırsa, o içerik giderek daha çok görünür olmaya başlıyor. Daha çok görünür olan içerik ise giderek daha çok “gerçek”miş gibi algılanmaya başlıyor.

Buna karşın pasif, kayıtsız kalmayı reddeden, bir şeyleri “değiştirmek” isteyen bireyin birinci işlevi, somut, objektif gerçeklerden bahseden içeriği daha çok dolaşımda tutmasıdır. Bu çerçevede “Seçim iptal edildi, çünkü oylarımız çalındı” türünden bir içerikle karşılaşıldığında yapılması gereken, bunun yalan olduğu üzerine yorum yaparak onu yeniden üretmek yerine, bunun doğrusu ne ise onu ifade eden bir içerik yayınlamak ve bunun popüler olmasını sağlamaktır. Yalana yalan demek, çıkarı için o yalanı doğru kabul edenlerin o yalana bakış açısını değiştirmeyecektir. Doğrusu ne peki? Sen ondan bahset, bahsedilmesini sağla.

Benzer şekilde esasen algoritmaların yukarıda belirtilen özelliği nedeniyle somut gerçeğin bir kez dolaşıma çıkmış olması da yalanın ortadan kalkması için yeterli değildir. Çünkü doğruyu iğdiş etmek üzere onu yalanlarla kuşatan alternatif içerikler eğer yeterince yeniden paylaşılırsa, somut gerçeği anlatan içerik yine tenhada kalacak ve algoritmaların radarına giremeyecektir.

Bu çerçevede “namusluların da namussuzlar kadar cesur olması” gereği ortaya çıkmaktadır. Somut gerçeğin ne olduğunu bilmek yeterli değildir. Bunun büyük çoğunluğa da ulaştırılması ve gerçeğin-doğrunun ne olduğunun onlar tarafından da bilinmesini sağlamak gerekmektedir. Şimdi sosyal medyanın ülkemizde neden yasaklanmadığı daha iyi anlaşılacaktır. Demek ki bu medya onu açıp kapatma yetkisi elinde olanların daha çok işine geliyor ki gerçeği yalanlarla çarpıtmak amacıyla onu yasaklamıyorlar.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 164 – 17.05.2019)

Seçimleri YRK yönetsin; Yüksek Robotlar Kurulu!

Türkiye uzun zamandır böyle bir seçim görmedi. Bu yazı kaleme alınırken henüz İstanbul ve Ankara’nın büyükşehir belediye başkanları mazbatalarını alabilmiş değil. İtirazlar sonucu yeniden yeniden oy sayımı yapılması nedeniyle sonuçlar açıklanamıyor. Ancak ülkemizin gerçek ötesi, gerçek-miş gibi, hayali bir dünyada yaşadığını-yaşatılmaya çalışıldığını bu süreçte herkes net bir şekilde görme imkanı buldu.

Anormallik seçim akşamı 22.30’dan sonra yaşanmaya başladı. İstanbul’da İmamoğlu borsa endeksi gibi her güncellemede farkı kapatmaya başladı. Nihayet geceyarısına doğru Yıldırım üç bin küsur oy farkla öndeyken veri güncellemesi kesildi. Ta ki ertesi sabaha kadar.

Kolay unutuyoruz; anımsayalım. Oy sayımlarının yapıldığı mekanlara Anadolu Ajansı’ndan başka herhangi bir medya kuruluşunun girmesi, bilgi alması yasaklanmış ve geçen cumhurbaşkanlığı seçimi de bu şekilde yapılmıştı. Kamuoyu son iki seçimde AA’nın TV’lere verdiği bilgileri, yerinde tespit yapan ajans elemanları tarafından sandık başkanlarından şifaen aldığını “sanıyordu”. Geçen hafta ortaya başka bir iddia atıldı. Ak Parti’nin kendisine ait bir seçim izleme sistemi olduğu, AA’nın da verileri buradan aldığı öne sürüldü. YSK başkanı da bu iddianın doğru olabileceğine işaret eden bir açıklama yaptı: “AA benim müşterim değil; o bilgileri nereden alıyor, bilmiyorum” dedi.

AA’nın lüzumsuz yere veri akışını kestiği gece boyunca sosyal medyaya yansıyan bilgilerden, YSK’ya akışın devam ettiği anlaşıldı. Öyle ki fark bir ara 29 binlere kadar çıktı. Hafta boyunca Ak Partililerin farkı şu kadar bin azalttık söylemi aslında bu 29 küsur bin farkı baz aldı. Oysa Pazartesi sabahı tüm sandıklar açıldığında fark zaten 20 binlere inmişti. Beş gündür harıl harıl yapılan sayımlar ise bunu ancak üç küsur bin azaltabildi.

Bir sandıkta yeniden sayım yapılabilmesi için, zabıt tutulurken bir temsilcinin sonucu kabul etmediğine dair şerh koyması gerekir. Daha sonra da ilgili kurullara, koyduğu şerhi destekleyen somut delillerle birlikte başvurması. Seçim kurulları bugüne dek tüm seçimlerde partilerin itirazlarını çoğunlukla bu şartı arayan ilgili yasa maddesine dayanarak reddetmişti. Bu kez itiraz iktidar partisinden geldiğinden olacak, bu şartı aramadı. Ancak farklı şehirlerde diğer partilerin yaptığı itirazları, arada bir oy fark olsa bile, reddetmeyi de ihmal etmedi.

Ortada üzücü, demokrasiyi zedeleyici bir tablo var. İddialar alıcı bulamıyor. Komplo deniyor, müşahitler Fetöcü deniyor ancak sayılan oylarda Ak Parti’nin birinci olduğu göz ardı ediliyor. Belediye meclisinde çoğunluğun yok, sen nasıl yöneteceksin ki deniyor; Eskişehir’in yıllardır bu şekilde yönetildiğinden bahsedilmiyor.

Böyle zorlamalar sadece Türkiye’ye özgü değil. 2000’deki ABD başkanlık seçiminde sadece Florida eyaletinde oy sayımı haftalarca sürmüş; sonunda Al Gore kaybettiğini kabul ederek süreci sonlandırmıştı. Florida eyaletinin valisi Al Gore’un rakibinin kardeşiydi. Eğer insanda art niyet yoksa bir seçim kağıtla kalemle de mükemmel bir şekilde yapılabilir; varsa en ileri teknolojiyle bile eğip bükülecek yollar bulunur. Şimdi gel de insan yerine vicdanları rahatsız edecek bir karar almayı reddedecek objektif robotların süreçleri yönetmesini talep etme!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 159 – 12.04.2019)

ASP’nin raporuna göre çeşitli nedenlerden dolayı 24 Haziran seçimleri adil değildi; ancak sonuçlar kendi içinde tutarlı.

24 Haziran seçimleri Türkiye’deki seçmenlerin bir kısmı üzerinde hayal kırıklığı yarattı. Bu sadece destekledikleri adayların yeterli oy alamamasından kaynaklı değildi. Seçimlere şaibe karışıyor düşüncesinde olanların bel bağladığı bazı sivil inisiyatiflerin seçim gecesi gösterdiği düşük performans da bu duyguyu ister istemez kuvvetlendirdi. Bu sivil inisiyatiflerin başında Adil Seçim Platformu (ASP) geliyordu.

ASP’nin herkesin erişime açık olarak yayınladığı değerlendirme raporu öncelikle seçimin çeşitli sebeplerden dolayı adil bir şekilde yapılmadığını öne sürmekte. Ancak raporun satır araları okunduğunda bunun “oy çalmak”, “oy değiştirmek” vb. gibi sebeplerden kaynaklanmadığı anlaşılıyor. Daha ziyade ülkenin OHAL ortamında seçime gitmesinden, seçim kanununda son dakika yapılan değişikliklere kadar geniş bir sebepler listesi söz konusu.

Seçimle ilgili çok merak edilen ve sonuçları doğrudan etkileyen ana etmene gelince. Aynı raporun istatistiklerine göre her bir sandık için sisteme girilen ve tutanaklarda yer alan oy oranları ile önce AA’nın gayrı-resmi olarak daha sonra da YSK’nın resmi olarak açıkladığı sonuçlar arasında herhangi bir tutarsızlık olmadığı tespit edilmiş durumda. Bu tespit toplam oyların %98,8’i için geçerli. Teyit edilemeyen geriye kalan %1,2 için ise topyekun bir yolsuzluk yapılmış olsa bile bu örneğin cumhurbaşkanlığı seçiminin ilan edilen sonuçlarını etkileyecek düzeyde değil. Rakamsal konuşmak gerekirse %1,2’lik kısım toplam 618 bin 777 oy anlamına geliyor. İlan edilenden farklı olarak bu oyların tamamı bile, örneğin, seçimde ikinci gelen adaya verilmiş olsaydı seçim yine ikinci tura kalamayacaktı.

ASP raporunda mazeret üretmek yerine nerede hata yaptıklarını da samimiyetle belirtmiş. Hazırlanan sistem zaman darlığından yeterince test edilmediğinden seçim gecesi akşam 21.00’e dek hiçbir bilgi siyasi partilerle paylaşılamamış. O sırada örneğin CHP, seçim ikinci tura kaldı diye TV’lerde açıklama yapıyordu. Bu açıklamaları hangi enformasyona dayanarak yaptıklarını açıklamak partiyi bağlayan bir husus. Ancak tatminkar bir açıklama yapılmadığı sürece bu beyanlar siyasi manevra olmanın ötesine geçmeyecek. Zaten aynı kişilerin gece yarısına doğru bambaşka açıklama yapmaları da bu tezi güçlendiriyor.

ASP altyapısının etraflıca test edilmemiş olması, siyasi partilerin altyapıları ile entegrasyonların dahi kontrol edilmemiş olması en kritik teknik aksaklıklar olarak tabloda yerini almış durumda. Öte yandan hızlandırılmış bir takvimle seçimin erken yapılması, bazı siyasi partilerin ve sivil inisiyatiflerin elbirliği ile oluşturduğu ASP’nin bu kritik teknik yapıyı dört dörtlük yetiştirememesine neden olması doğal. Bu tür sistemler sonuçta çok kısa bir süre içinde (seçim gecesi 8-10 saat) çok yoğun olarak kullanılıp bir daha kullanılmayacak yapıdadır. Bu da dışarıdan bakıldığında “gereğinden fazla” yorumu yapılacak düzeyde bir donanım yatırımını gerektirir. Ki o cihazlar o 8-10 saatlik süre içinde gelecek yoğun talebi kaldırabilsin. İşin yazılım kodlama kısmındaki aksaklıklar ise bütünüyle geliştirme süresiyle ilgilidir ki seçim takviminin erkene alınmasının bu alanda da olumsuz bir faktör oluşturması kaçınılmazdır.

Sonuç olarak kesin bir şey var ki ASP tipik “Türk gibi kalkıp” bir gecede mucizeler yaratma kriterini yerine getiremediği için sınıfta kalmış bir oluşum damgasını yemiştir. Beklenen başarı kriterinin ise teknik anlamda imkansız olduğu göz ardı edilerek.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 125 – 17.08.2018)