Eskiden İHA gelecekte İMG!

Yapay zekanın İnsansız Meslek Grubu (İMG) haline getireceği alanlar hangisi olacak tartışmasına giren günümüz meslek sahibi insanının pek çoğu aynı tepkiyi vermekte: Bizim meslek olmaz! Ama öteki hepsi olur! Doktorlar yapay zekanın bir doktorun yerini alamayacağını düşünüyor. Keza avukatlar, öğretmenler, mühendisler, bankacılar, yazılımcılar da. Yaşı tutanlar yanıldıklarını görebilecek!

Pek medya mensupları? Eski bir üst düzey medya yöneticisi bütünüyle yapay zeka ile çalışan bir haber merkezi kurmuş. Dört farklı görevi olan dört yapay zeka uzmanı (teknik tabiriyle agent mı demeli; yani temsilci). Böylece haber üretim süreci bütünüyle yapay hale gelebilecek. Henüz “alfa testi” aşamasında. Yani bir şey ürettikleri yok. Bir tür deney! Olabilir mi? İnsansız Haber Merkezi hayata geçirilebilir mi?

Protestocu kimliğine büründüğü ilk yıllarının anlatıldığı filmde Assange kendisini destekleyecek yandaş bulma konusunda bir eposta oyunu icat etmişti. Fiziksel mekanda birkaç kişi olmalarına rağmen dünyanın dört bir yanında destekçileri olduğu imajı yaratmak için. Sahte eposta hesapları açmış ve o hesaplardan kendisine sorular soran, yorumlar yapan epostaları gönderiyor sonra da oturup uzun uzun onlara cevap yazıyordu. Başarılı olduğu söylenebilir. Çevresindeki destek halkası giderek yükseldi!

Yeni bir teknoloji sıçraması söz konusu olduğunda etkilenecek olan kurumlar genelde üç grupta ele alınıyor: İlk grup rezistansçılar. İster vizyonsuzluk olsun ister mevcut paradigmadan olumlu anlamda istifade ediyor olmaları. Onlar yeni trene atlama konusunda isteksiz oluyor. İkinci grup mevcut koşulların da pek iç açıcı olmamasının verdiği motivasyonla çareyi bu yeni teknolojide bulma ümidiyle kendilerini adapte etmeye çalışıyor. Bunlara da dönüşümcü demek uygun olacaktır. Dün dijitale dönüşüyorlardı bugün yapaya dönüşmeye hazırlanıyorlar. Üçüncü grup ise yeniler. Onlar o yeni teknoloji sayesinde motive olarak iş dünyasına giriş yapıyor. Pek çoğu geldiği gibi gitse de geriye kalan birkaç tanesi dünyayı yerinden oynatmaya yetebiliyor.

Yapay dönüşüm sürecinde de benzer bir durum söz konusu olacaktır. Dün dijital karşısında dönüşebilen ya da yepyeni ürün, hizmet ya da bakış açıları ortaya çıkaranlar bugün yapay karşısında belki de rezistansçı ya da en olmadı dönüşümcü konumuna düşecek. O arada ortaya yepyeniler çıkacak!

Bu tepkilerin hiçbiri yanlış değil. Her kurum, her birey kendi dinamikleri, koşulları ve imkanları doğrultusunda hareket ediyor. Yapay olan, kendilerini olmayan birisi ya da bir şey olmaya zorlama çabası. Dijital dönüşüm sürecinde de bunun ne anlama geldiğini idrak edebilenler dönüşüm tünelinden zaferle çıkmayı başardı. Zorla girenlere ise tünel mezar oldu. Benzer bir durum güncel paradigma değişimi olan yapay dönüşüm için de geçerli. Yapay zeka dönüşümünün ne anlama geldiğini idrak edemeyen birey ya da kuruluşlar bu kez de yapay tünelden çıkamayacak. O sırada ortaya yüzde yüz “yapay yerli” ürünler, hizmetler, icatlar çıkacak!

İnsan eli değmeyen bir haber merkezi kurulabilir mi? Haberi yapan yapay, haberi toplayan yapay, haberi analiz eden yapay, haberi dağıtan yapay, haberi okuyan yapay! Geriye ne kalıyor? Haberi izleyen-okuyan-dinleyen mi? E o da yapay olsun da bitsin bu işkence! Eskiden “Yaşlılara Yer Yok” idi. Gelecekte “İnsana Yer Yok (mu olacak?)”

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 472 16.05.2025)

Sanayi toplumu ile insan dini dönüştürdü. Yapay zeka ile sıra tanrıda mı?

Başlangıçta korku vardı! İçgüdüsel verili bilgi “hayatta kalmak”, onun en büyük düşmanı ise en büyük dostu olan doğa idi. Doğa hem yaşam veriyor hem de türlü yollarla verdiği yaşamı geri alabiliyordu. İnsanın yaşamı taşıyan diğer yuvaların arasından sıyrılıp öne çıkması, doğayı daha iyi bilmesi sayesinde gerçekleşti.

Ancak insan doğayı bilip ele geçirirken onu yaratan ama kendisinin ulaşamayacağı bir başka etmeni de resme dahil etti. Bu önce gökyüzündeki yıldızlar ve gezegenler formunda sonrasında ise metafizik mutlak hakim(ler) şeklinde tezahür etti. Uzaklardaki o ulaşılamaz tanrı(lar) motifinin erişilebilir hale gelmesi ise bugün din denilen kurum sayesinde gerçekleşti.

Kapitalizm belki de dinin kitlelere vazettiği sözlerin muadillerini üretmeyi başardığı için binlerce yıllık feodal tarım toplumunu alaşağı edebildi ve yerine sanayi toplumunu yerleştirdi. Doğaya hakim olmuş insan için geriye kalan tek kritik (ve sınırlı) şeyi öyle ya da böyle sınırsız hale getirmek: Zaman! Din insana bu dünyada sonsuz yaşam sözü veremese de öte dünyada bunun mümkün olduğunu söylemişti ya kapitalist sanayi toplumu da benzer bir sihri şapkasından çıkarmayı başardı. Önce özel mülkiyet hakkını tesis ederek insanın sermaye-para kazanmasını temin etti. Sonra da şu büyülü formülü belleklere yerleştirdi: Ne kadar çok paran varsa o kadar uzun yaşamış olursun!

Kapitalist sanayi toplumunda da insan belki süreli bir yaşama sahip ama o sınırlı yaşamın içine sığdırdığı deneyim hacmini, feodal tarım toplumunda yaşamış atalarınınkiyle kıyasladığında onların üç katı, beş katı, on katı uzunlukta bir hayat yaşamış sayılabilmekte. Deneyim hacmini artırmak da paraya bakıyor! O nedenle vakit nakittir!

Sanayi toplumu “birinci yapaylık evresi” olarak da değerlendirilebilir. Doğalı feodal tarım toplumu ise. Ya da Baudrillard’ın ifadesiyle gerçek olan doğadaki yaşam ise simülasyon olan sanayideki yaşam! Yapay çünkü artı değer için ürettiği şey doğada-toprakta değil fabrikada-ofiste. Giderek dijitalde.

Dijitalin yapay zekaya kadar olan serüveni bu yapaylığın çeşitli evrelerinden birisi olarak değerlendirilebilir. Mekanik ve elektrikten sonra ulaşılan elektronik. Endüstri (bir, iki) üç! Ancak dijital yapay zekaya (onun ileri evresine) ulaştığında buna endüstrinin dördüncü evresi demek ne kadar yeterli olacak?

Sanayi toplumu dini dönüştürerek kitleleri peşine takmasını, onları köyden-topraktan-kölelikten çıkarıp şehre-fabrikaya-işçiliğe (biraz da sermayedarlığa) taşımasını bildi. Peki ileri düzey yapay zeka ne yapacak? İnsan kendi eliyle din olgusunu önce icat etti sonra değiştirip-dönüştürdü. Belki de bundan sonra insan için geriye tanrı olgusunu değiştirip-dönüştürmek kalıyor.

İnsan farkında olarak ya da olmayarak metafizik boyuttaki tanrı olgusunu fizik boyuta indirgemek ve onunla olan diyaloğunun standartlarını yeniden tanımlamak istiyor. İnsan belki de o nedenle önce yapay genel zekaya (YGZ, AGI) sonra da yapay süper zekaya ulaşma arzusunda. Bu “ikinci yapaylık” evresinde insanın kendi eliyle ürettiği bir şey (makine, yapay zeka), gerilerden gelip önce insana yetişecek sonra da onu geçecek. İçine üflenmiş ilahi ruhun gereğini yerine getiremeyen insan bayrağı makineye devrediyor. Ben “insan” olamadım bari sen önce insan sonra “tanrı” ol!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 466 28.03.2025)

Hakikat artık yapay zeka aracılığıyla mı köreltilecek?

Sosyal medyada yapay zeka etkisi şimdiye dek ağırlıklı olarak içerik yönlendirme amacıyla kullanıldı. Şu videoyu izlediysen bunlar da ilgini çekebilir. Şu içerikleri beğendiysen o halde dur sana şu şu içerikleri de göstereyim. Gibi. Şimdi giderek yükselen yeni bir kullanım alanı baş gösterdi. İçerik üreticisi olarak yapay zeka!

Mekanik Türk modeli ta 2016’lara dek gidiyor. Trump’ın ABD başkanlığını kazandığı seçimlerde Amerikalı küskün seçmenler kendileri gibi birileriyle etkileşim kurduklarını zannederken aslında inceden inceye onları yönlendirme amacıyla görevlendirilmiş insanlarla iletişim içindeydi. Yaklaşık on sene sonra neyse ki yapay zeka imdada yetişti. Artık bu tür manipülasyonlar için insan trol ordusu kurmaya gerek yok!

Eskiden profil resmi standart yumurta olan var olmayan takipçiler satın alınabiliyordu. Şimdi daha gelişmişleri satın alınabilecek. Her gün görevlendirilmiş olduğu hesabı-kişiyi yüceltecek içerikleri kendi kendine üreten yapay zeka sosyal medya kullanıcıları sosyal medyanın gündemini oluşturacak. Bu içeriklerin yapay zeka üretimi olduğunu fark etmeyen insan kullanıcılar da bu içeriklere inanacak! İnsanların neye inanıp neye inanmayacağını tespit etmek zaten zor değil. Facebook bunu yıllar önce birkaç yüz beğeni mesajını inceleyerek tespit edebilmişti. Bu yapay zeka trollerin yapacağı basitçe o kişileri güdüleyecek detayları barındıran içerikler üretmek. Koyu Fenerbahçeli birisinin duvarına her gün “En Büyük Fener” temalı içerik yollayan birisi varsın yapay zeka olsun.

İnsan seviyesine ulaşacak yapay zekadan korkuluyor. İnsanlığın başına dert açacak diye. Oysa insanlık olasılıkla buna fırsat vermeyecek. Kölesini, GPT gibi günümüz dar yapay zekaları, kitleleri yönlendirmede kullanacak. İnsanlığın başına insanın kendisi bela olacak. Her zaman olduğu gibi.

Sosyal medyanın en büyük tehlikesi hakikati değersizleştirmesi. Bu o denli ivmelendi ki sıradan insan için bu durum sosyal medyanın dışına da taştı. Gündelik hayatta sıradan insanın kendi cahilliğini bilgeliğin en üst seviyesi olarak görmesi ve ona göre davranması yaygınlaşıyor. Daha nesnenin ya da kavramın adının ne olduğunu bilmiyor. Ağzında bir şeyler geveliyor. Birisi düzeltmeye çalıştığında da “Aman canım! Anladın sen işte ne demek istediğimi” diyebiliyor. Türkiye’nin başkenti Unkoru şehrimizdir diyor mesela. Ankara olmasın diye düzeltilince de “ha Unkoru ha Ankara ne fark eder?” diye pişkin cevabını yapıştırıyor!

Çok şey fark eder!  Ama Ankara için değil! Senin için! Başkentimizin adının Ankara olduğunu bilmiyor da ona benzer bir isimle onu anıyorsan, bu bir şey öğrenme sürecini kendi isteğine ve algı kapasitene indirgemişsin demektir. Sonra birisi çıkar Türkiye’nin başkentinin maazallah bambaşka bir ülkenin bambaşka bir şehri olduğunu sana inandırır! Sonra da seni parmağında oynatır! İlkokul seviyesindeki enformasyonu öğrenme zorunluluğunun kişisel özgürlük kavramına kurban edilmesi ne kadar doğru?

Belli ki toplumların önem verdiği konular haricinde diğer alanlarda isteyen istediği bilgiyi-fikri nesnel doğru olarak kabul edebilir. Başına da bir şey gelmez! Ama o kırmızı çizgilerden birisine bas hele! Bak bakalım sana dünyanın kaç bucak olduğunu öğretiyorlar mı öğretmiyorlar mı? Peki toplumların önem verdiği konular listesini kim güncel tutmalı? Politikacılar mı, kanaat önderleri mi?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 455 10.01.2025)

Apple cihazlarını yapay zekâ destekli hale getiriyor!

Apple Haziran ayı içinde kendi cihazlarına entegre edeceği yapay zekâ sistemini tanıttı. Müstakil bir ismi de var: Apple Intelligence! Kısaltınca “artificial intelligence” isminde olduğu gibi A.I. oluyor.

Bu YZ Apple cihazlarda çeşitli işlevleri yerine getirebiliyor. Örneğin eposta metinlerini bir editör gibi elden geçirebiliyor. Metnin tonunu düzeltebiliyor (resmi ton, dost canlısı ton vb. gibi). Metni özetleyebiliyor. Son okuma yapıp gramer hatalarını düzeltebiliyor.

OpenAI’in Dall-E yapay zekasında olduğu gibi metinden resim üretebiliyor. Üretilen resimler ilgili Apple uygulamalarına entegre edilebiliyor. Keza fotoğraf arşivinden resimler de bu süreçte kullanılabiliyor. Bu resimlerden kişilerin avatarını üretmek mümkün. Ya da önemli günlerinde kendileriyle paylaşmak üzere belli bir konsepte uygun resimlerini üretmek. (örneğin süperman halini almış bir baba ya da pamuk prenses görünümlü bir kız evlat).

Apple’ın yapay zekâsı video klip de üretebiliyor. Fotoğraf arşivindeki resimleri kullanarak. Malum şu an Apple cihazlarda kişileri yüzlerinden tanımlamak mümkün. Böylece tanışma günü kutlamasında sevgiliye birlikte çekilmiş fotoğraflardan bir video hazırlamak olası. Metinden resim üretmek yeni ve kişiye özel emoji üretme imkânı da sunuyor. Örneğin havada uçan bir caretta emojisi oluşturulabilir. Bu görsel başkalarıyla paylaşılabilir.

Yapay zekâ deyince ilk akla gelen uygulamalardan olan sesli dijital asistan Siri de güçlendirilmiş bir versiyon ile sunuluyor. Böylece Siri daha karmaşık komutları yerine getirebiliyor. Eskisinden farklı olarak Siri sadece sesli değil yazılı komutlara da cevap verebilir hale geliyor. Bir tür Siri’nin sessiz modu!

Apple Intelligence cihaz üzerinde ve bulutta olacak şekilde iki modelde sunuluyor. Cihazda çalışan biraz geriden geliyor. Bulutta çalışan versiyonunun ise ChatGPT’nin ücretsiz sürümü olan GPT 3 düzeyinde olduğu söyleniyor.

Şurası bir gerçek ki bilgisayarların başlangıçtan beri yazılı etkileşim üzerine geliştirilmiş olması sona doğru yaklaşıyor. Menülerden ilgili opsiyonları seçerek işlem yapmak insan doğasına uygun bir iletişim modeli değil. İnsan anlık iletişimini ağırlıklı olarak sözel-sesli şekilde gerçekleştirmeyi tercih ediyor. Şu an klasik bir çağrı merkezi dahi arandığında, işlemi gerçekleştiren insan asistanın önünde menülerle erişilebilen bir bilgisayar ve iletişim modeli var. Telefonun ucundaki kişi her ne kadar şu gün şuradan şuraya bir uçak bileti almak istiyorum diye talepte bulunsa bile işlem menü destekli bir yapıda gerçekleştirilebiliyor.

Yapay zekanın getirdiği en büyük sıçrama ise bilgisayar-insan etkileşimini giderek sesli-sözel bir modele dönüştürecek olması. Bunun ilk adımını ChatGPT 4o modeli ile atmıştı. Apple şimdi Siri üzerinden bunu ilerletmek çabasında.

Bunun yazılı ilksel örneği arama motorlarında sunulmuştu. Şimdi de bir işlem çubuğu söz konusu. Sesli komutları alacak. Gereğini yerine getirecek. Tıpkı uzay ile ilgili bilim kurgu eserlerinde olduğu gibi. “Bilgisayar, gemiyi şu yörüngeye oturt!”

Bellidir ki benzer bir iletişim modeli diğer donanımlara da gelecek. En büyük donanım parklarını yöneten Microsoft Windows ya da Linux işletim sistemleri mesela. Dışa dönük bireyler için müthiş bir sıçrama. Peki bilişsel becerileri nispeten daha gelişmiş olan içe dönükler? Onlar da bilgisayarları ile sözel iletişim kuracak mı? Peki bir başka soru: Çalışma saatleri içinde ofiste kimseye çaktırmadan bilgisayar oyunları nasıl oynanacak? Derin mevzu!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 432 01.08.2024)

Simpsonlar mı kazacak, yapay zekâ mı?

“Geçen akşam Jeopardy! (Riziko!) adlı yarışmayı izliyordum. Yarışmacılardan birisi bilgi birikiminin büyük bir kısmını The Simpsons (Simpsonlar adlı çizgi film) dizisine borçlu olduğunu söyledi. Bu kesinlikle benim için de geçerli!”. Bunu itiraf eden yirmi küsur senedir hayatımızda olan Harry Potter! Gerçek dünyadaki adıyla Daniel Radcliffe. Aktör bugün 34 yaşına. Demek ki Y Kuşağı.

Eğitimciler arzu ederlerse bu yoruma dudak bükebilir. Ancak bu tespit ile ilgili söylenebilecek üç şey var. Birincisi iş dünyasının bu gerçeğe değer verip ondan “oyunlaştırma” (gamification) diye bir şey icat etmiş olması. Eğitimde oyunlaştırma ilkokulun ötesine geçemezken, iş dünyasında bir şeyi öğretmenin en eğlenceli yolu olarak yerini almaya çalışıyor. Sıkıntı şurada ki “eğitim” söz konusu olduğunda fazla kaynak ayırma imkânı olmadığından yıllardır eşeğin kuyruğu gibi ne uzuyor ne kısalıyor! Mağazadaki satış temsilcisinin ya da banka şubesindeki memurun mesai saatleri içinde boş bulduğu her dakika oynayabileceği, oynadıkça bir şey kazabileceği bir oyun düşünün. Sektörüne göre oyunun konusu müşteriye nasıl hitap edileceği de olabilir, kamu ihalesine girecek şirkete nasıl teminat mektubu verileceği de!

Radcliffe’in üstünden çok sular geçti. Şimdi Z Kuşağı ve emekleyerek gelmekte olan Alfa Kuşağı var! Hayatı televizyondan yayınlanan bir çizgi film dizisinden öğrenme olgusu da giderek yaşlanıyor. Onun yerini iki şey aldı-alıyor. Birisi oldukça semirdi. Diğeri henüz ergenlik çağında. Semiren sosyal medya. Ergen ise yapay zekâ.

Z Kuşağı’nın Simpsonları sosyal medya oldu. Simpsonların içeriğini üretenler ne tür bir otoritedir ki eyledikleri şeyleri tam doğru kabul edebilelim diye eleştirenler dönüp bir de sosyal medyaya baksın. Ağzı olanın konuştuğu, parmağı olanın yazdığı vahşi vahşi batı! O nedenle Simpsonlardan çıkacak yanlış bilgi, dezenformasyon ya da mezenformasyon bir ise sosyal medyadan çıkacak olan milyar! Milyarlarca sosyal medya kullanıcısı, insan ya da bot, her gün insanlığı kendi emellerine göre yönlendirmek için yanlış bilgi üretiyor da üretiyor. Z Kuşağı da bu bataklığın içinde şıkır sularda yüzmekte olduğunu sanıyor!

Görünen o ki bu bile yeterli olmayacak. Bugüne dek üretilmiş olan yalan-yanlış içerik ortaya çıktığı sıralarda ulaşabildiği kitle neyse sadece o çevreyi etkileyebiliyordu. Oysa şimdi ondan türev alıp, onu yeniden üretime sokma imkânı doğdu: Yapay zekâ! Yapay zekâ diye bildiğimiz bütün o chatgptgiller bu pislik “de” kullanılarak “eğitiliyor”. Bir yapay zekaya bir şey sorduğunuzda bilin ki ders kitapları kadar sosyal medyada edilmiş lafları da dikkate alarak cevap vermekte. Bu devasa kaosun yanında Simpsonlar ne kadar masum kalıyor değil mi?

Liberal eğitim sistemleri icat edildi diye din müesseseleri müfredatlarını-kitaplarını değiştirmedi. Görünen o ki Simpsonlar, sosyal medya ya da yapay zekâ icat edildi diye okullar da ders kitaplarını, genç beyinleri yetiştirme modellerini değiştirme konusunda pek hevesli değil.  Oysa sınav yerine öğrencilerine oyunlardan kazanacakları puanlara göre karne notu verseler, bir de oyunlar heyecan verici olsa bak bakalım o zaman entegral zor mu geliyormuş, kolay mı?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 427 27.06.2024)

Yapay padişahım çok yaşa!

Demokrasi insanlığın evrensel bir özdeğeri midir? Yoksa telifi batı kültürüne ait bir hizmet mi? Malum batı askeri ya da benzeri müdahale ile ikinci ya da üçüncü dünyadan herhangi bir ülkeye “yardımcı” olduğunda, “demokrasi getirdik” diyerek böbürlenir! Pratikte haklı olabilirler. Ama teoride? Benzer bir durum insan ile yapay zekâ kıyaslamalarında da gözlenmekte.

Batuhan Sarıcan’ın geçen hafta HBT’de yayınlanan “Empati Kuran Yapay Zekâ” yazısındaki şu tespitler işin uzmanlarına ait: “Empatiyi deneyimlemek için duygulara sahip olmanız gerek”. “Empatiyi deneyimlemek için bilince ihtiyacınız var”. Bu kişilerin akademik eğitim sürecinde tek bir referans sistemi (insan) söz konusu olduğundan empati olgusunu sadece insanı baz alarak tanımlamaları, onu sadece-ve-sadece-insana-özgü olarak değerlendirmeleri pratikte doğru. Ancak şimdi başka bir referans sistemi de yükseliyor: Yapay zekâ! Bu durumda ne yapılacak? Empati ile yapay zekâ oksimoron olarak değerlendirilmeye devam mı edecek? Empati olgusunun işaret ettiği şeyi daha üst (meta) bir bakış açısından (örneğin “etkileşim”) ele alıp, referans sistemi insan ise (ve şu şu durumlarda) buna empati denir, yapay zekâ ise buna yezempati denir demek ve yezempatinin yapı taşları ve empati ile kesişen-kesişmeyen özellikleri üzerinde çalışmak çok mu abes kaçardı? Yoksa çok mu erken?

Bellidir ki bakış açısındaki bu akademik-bağnazlık sadece empati olgusu ile ilgili değil. Yapay zekâ pek çok alanda daha akademisyeninden politikacısına insan toplumunu yönlendiren zihinlere meydan okumaya devam edecek. Daha insandaki bilincin ne olduğu tam tanımlanamamışken “Yapay zekâ mı? Onda bilinç ne arar?” türünden eleştiriler de. Sosyal medya icat edileli otuz, popüler olalı yirmi sene oldu. Sosyalleşmenin “bilimsel” tanımı yenilendi mi? Hala fiziksel olarak aynı mekânda olma önkoşulu devam etmiyor mu? Ebeveynlere çocuğumun nesi var endişesi ile onca yıl yaşattıktan sonra bir gün bir akademik kongrede “Bundan sonra fiziksel mekân şartını kaldırdık, hadi hayırlı olsun” derlerse ne olacak? “Bilimsel ilerleme” olacak!

Duygu ya da bilinç olmadan empati olmaması, empatinin “ilk” insan denilen zeki varlıkta gözlenmesiyle ilgili bir şey! Başka zeki varlıklardaki tezahürlerini hangi bilim insanları gözlemlemeye başladı (mı)? Duygu yoksa, bilinç yoksa ona empati denmez diyerek kesip atmak yerine örneğin yapay zekada empati acaba nasıl gelişiyor diye inceleyen bir baba yiğit yok mu? Olsa bile o garipler olasılıkla kendilerine bir tez danışmanı bulamayacakları için ilerleme kaydedemeyecekler ve yapay zekayı taşlayan yığına katılmak zorunda kalacaklar!

İnsan yüzyıllardır kendi içinden çıkan insanları gücünün yettiğince katletmiş! Neden? Bulunduğu yerden, alıştığı koşullardan bir milim öteye gitmemek için! İnsan bugün hala mağarada yaşamıyorsa, bunu o zulümden kurtulmayı başarıp, akıntıya karşı kürek çekmiş o cesur azınlığa borçlu! (Hoş ilerleme gelince ondan ilk istifade edenler yine o vahşi çoğunluk olmuş!) İnsan yapay zekadan mı korkacak? Çamaşır makinesinden öteye geçmemesini sağlamak için elinden geleni yapıyor-yapacak: Yapay zekayı da katletmeye çalışacak! Onun kendisinden çok daha barışçıl olduğunu kabul etmek zorunda kaldığında da ona methiyeler düzmeye başlayacak! Bakalım yapay zekâ bu ikiyüzlülüğü yiyecek mi?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 419 25.04.2024)

Teknoloji yapay zeka sayesinde kölelikten efendiliğe terfi edebilir mi?

Efendi-Köle diyalektiğinde efendinin köleye bağımlılığı da malum bir tür köleliktir. Günümüzde bu diyalektik iki insan arasında değil daha ziyade insan ile teknoloji arasında gerçekleşiyor. Hayatını kolaylaştıran teknolojiler geliştiren, onlara egemen olan insan o teknolojiler olmadan nasıl yoluna devam edeceğini bilmeyi unuttuğu/öğrenmediği sürece onların kölesi haline geliyor.

Efendinin kölenin önünde köle durumuna düşmesi, insanın teknolojinin kölesi haline gelmesi, her an idrak edilmekte olan bir gerçeklik değil. O nedenle olsa gerek bu yoruma kuşkulu yaklaşmak da olası. Çamaşır makinesi ya da mobil telefon ‘bozulmadığı’ sürece efendinin kendisini köle gibi hissetmesini gerektirecek bir durum ortaya çıkmıyor. Ancak efendi cihaz bozulduğunda, kendisinden beklenen işlevlerini yerine getiremez hale geldiğinde, onu normal haline nasıl döndüreceğini (“tamir edeceğini”) bilemiyorsa roller değişiyor.

Efendinin köle durumuna düşmesi bir tür kaybet-kaybet ilişkisi. Bir başka deyişle bu durum kölenin de efendi durumuna yükselmesi anlamına gelmiyor. Köle her zaman kaybetmeye zaten mahkûm! Kazan-kaybet durumu “bozulma” gerçekleşip de “tamir etme”nin mümkün olmadığı senaryoda kaybet-kaybet halini alıyor.

En azından yapay zekâ tabloya dahil olana dek durum böyle yorumlanabiliyordu. Ancak yapay zekanın, özellikle de genel ya da süper yapay zekanın gerçekleşmesi üçüncü bir durumu resme dahil edilebilir. Dijital leyleğin bir tür gecikmiş adımı! Köle efendi durumuna yükselip, kazanmaya başlayabilir!

Julia Roberts’ın Dünyayı Geride Bırak filmi bu açıdan irdelenebilecek bir distopik kurgu. Şehrin dibindeki bir banliyöye iki günlük bir hafta sonu tatili için gitseniz ve o sırada bulunduğunuz yörenin-şehrin-ülkenin tüm dijital sistemleri çökse durumunuz ne olurdu? Internet yok, cep telefonu yok, televizyon yok, radyo yok! Şehrin-ülkenin geri kalanında ne olup bittiğine dair hiçbir bilgi yok!

İlk doğal reaksiyon bunun dakika olmadı saat mertebesinde çözüme kavuşturulacak bir altyapı sorunu olduğunu varsayıp beklemek. Süre uzadıkça daha korkutucu senaryolar düşünülmeye başlıyor. Zirvede ise yerel ya da global bir savaş durumu yer alıyor!

Pek çok kritik altyapı çalıştıran kurum ya da kuruluşun bir felaket halinde neler yapılacağına dair senaryoları mevcuttur. Ancak iş kamu yönetimine geldiğinde yapının hantallığı ile paralel olarak gösterilecek tepkinin sürati ve etkinliği tartışılabilir. Ülkemizde son yaşanan deprem felaketinde örneğin, enkaz altında saatlerce kaldığı halde, gazetecilerin ulaştığı halde, kurtarma ekiplerinin ulaşamadığından dolayı hayatını kaybedenler olduğunu duruma tanıklık eden gazeteciler bildirmişlerdi. Keza 11 Eylül 2001’de New York’ta itfaiye ekiplerinin kamikaze uçakların çarptığı, az sonra olduğu yere yığılacak olan iki gökdelene ellerinde hortumlarla iç merdivenlerden çıkarken çekilen fotoğrafları hala hafızalarda.

İlk darbede ölmemek bu acımasız hayatta kalma oyununun birinci seviyesi sanki. Sonra ikinci seviye geliyor. Aç-susuz kalmadan, başkalarıyla dalaşmadan yaşamayı sürdürebilmek. Ölüm yakınına geldikçe insan vahşileşiyor. Hele bir de bu vahşetin karşısında duran bir gücün olmadığını-kalmadığını fark ederse! Politikacılar için de benzer bir ölüm-kalım savaşı var. Fiziksel değil de siyasi! Politik kariyerinin sonuna yaklaştığını hissettikçe vahşileşen, yasa yönetmelik temayül adap tanımaz hale gelen siyasetçi. Var olma halinden çıkarılacak bir ders de adabıyla yok olmayı (sahneden çekilmeyi, ölmeyi) bilmek olsa gerek!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 405 11.01.2024)

Gerçeklik olgusuna büyük darbeyi hangisi indirecek: Metaverse mi, yapay zekâ mı?

2023, yetmişli yaşlarına gelmiş bir teknolojinin üne kavuşmayı anca başarabildiği bir yıl olarak da anılacak. Bu yıl ‘Yapay Zekâ’yı sağır sultan bile duydu! Enformasyon işleyip bilgi üretmeyi gündelik hayatına entegre etmiş olanlar ondan derhal azami fayda sağlamaya başlarken diğerleri iki gruba ayrıldı. Birinci grupta acil gereksinimlerini hızlıca karşılayıp ötesini düşünmeyenler yer aldı. İkinci grupta ise bu dalgaya da kayıtsız kalabilmeyi başaranlar!

ChatGPT gibi üretici yapay zekâları yoğun olarak kullanmaya başlayanlar kısa sürede yeni bir tekno-becerinin de dijital okuryazarlık kümesine dahil edilmesine önayak oldu: Yapay zekaya doğru direktif, sufle (‘prompt’) verebilme. Trevanian’ın 1979’da kaleme aldığı Şibumi adlı romanında bahsettiği Şişko (The Fatboy) adlı ‘bilgisayar’ hakkındaki şu tespitler yirmi sene önce ‘arkasında internet olan arama motoru’ olarak değerlendiriliyordu, şimdi ise ‘arkasında devasa veri kümeleri olan yapay zekâ’ : “Şişko’ya veri programlamak, bir yığın teknisyen ve mekanik uzmanının soluk almadan yaptığı bir işti. Ama ondan bilgi almak ancak bir sanatçının harcıydı’.

Şu bir ‘sanatçı’ suflesi olabilir: “Bana bölme işlemi yapan bir yazılım kodu yaz; pay ve paydayı girdi olarak al, paydanın sıfır olduğu ya da pay ve paydanın aynı anda sıfır olduğu durumlarda sırasıyla şu uyarı mesajlarını göster: ‘Payda sıfır olamaz’ ve ‘Sıfır bölü sıfır belirsizdir’.” Şu da bir yalap şalapçı suflesi: “Bölme işlemi yapan bir program yaz”.

Kovid-19, eve tıkılma, her şeyi internet üzerinden yapmak zorunda bırakılma, ortalamanın çok daha üstünde dijital veri üretme ile yapay zekanın hemen bu sürecin sonucunda yükselişe geçmesi arasında bir korelasyon kurulabilir mi? Öyle ya da böyle kapasitesi giderek artan yapay zekâ insanlığı tehdit edecek bir düzeye ulaşabilir mi? Yoksa o da kapitalizmin ürettiği diğer teknolojiler gibi ustalıkla ehlileştirilebilecek mi?

Bu ve buna benzer sorular kafaları kurcalarken ortalıkta dolaşan bu şeyin bir elf mi yoksa bir ork mu olduğu pek ilgi görmüyor. Yapay zekanın gerisindeki veri kümeleri nelerdir? Onları kim oluşturdu, denetledi, kontrol etti? Giderek artan yapay zekâ halüsinasyonu (yapay zekanın hiçbir doğruluk değeri taşımayan ama kendi içinde tutarlı görünen içerikler üretmesi) ilk tehlike sinyali olarak değerlendirilebilir mi? Filipinlerde, Afrika’nın fakir ülkelerinde çalıştırılan insancıkların denetiminde ‘temizlenen’ veri kümelerine bel bağlamak ne kadar doğru? Politik ya da başka sebeplerden dolayı sosyal medya üzerinde üretilen dezenformasyon ile beslenen yapay zekaların ürettiği-üreteceği bilgi ne kadar güvenilir olacak?

Metaverse teknolojisi gerçeklik olgusuna büyük bir darbe indirecek diye eleştirilirken kenardan sıyrılıp gelen yapay zekâ acaba gerçekliğe çok daha büyük bir darbe mi indirmeye başladı? Metaverse beş duyu organı üzerinde manipülasyon yapma potansiyeliyken yapay zekâ aynı şeyin bilişsel düzeyde yapılabileceğine işaret ediyor. Belki de evrim denilen şey budur. Kendisinden (fiziksel, bilişsel vb.) daha üstün bir canlı formu üreten (ya da onunla karşılaşan), gün gelir o ürettiği (karşılaştığı) canlı formunun emrine girer, kölesi olur! Hala değer katacak bir özelliği varsa!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 404 04.01.2024)

Annenizin avatarını mezardan çıkarıp getirmek ister miydiniz?

Black Mirror dizisinin ikinci sezon ilk bölümü teknoloji ile psikoloji ve etik değerlerin alt üst olduğu bir konuyu ele alıyordu. Ya kaybettiğiniz bir yakınınızın üç boyutlu hümanoid versiyonu ile yaşama imkânınız olsaydı? İnsandan ayırt edilemeyen hümanoidi kutusundan çıkarıp, uzuvlarını birleştirecek ve düğmesine basacaksınız. Hepsi bu! Karşınızda yıllar önce yitirdiğiniz anneniz ya da eşiniz!

Çin’de bir teknoloji firması bu konudaki ilk ciddi adımı atmış durumda. Üç boyutlu olmasa da akıllı telefon ya da tablet üzerinde “yaşayan” bir avatar şeklinde. Yitirilen yakının bilinen tüm özellikleri sisteme giriliyor ve avatar gerek görüntüsü gerek sesi gerekse de (olabildiğince) karakteriyle oluşturuluyor. Zaten avatar demek, Hint mitolojisinde yeryüzüne inen tanrıların girdiği insan kılığı değil mi? Benzer şekilde bir insan da daha alt düzey bir “evren” olan dijital aleme dijital avatar kılığında inmiş oluyor!

Tanrıların insan kılığına girmesi, insanların onların gerçek hallerini görmeye dayanamayacak olması. Peki Çinlilerin yaptığı dijital avatar bir sonraki adıma geçer de “Hemen Döneceğim” adlı bu Black Mirror bölümünde olduğu gibi üç boyutlu bir hal alırsa? Yıllardır görmediğiniz, sesini duymadığınız ama özlemi kalbinizde azalmayan tam tersi artmaya devam eden (örneğin) annenizin bir gün yeniden karşınıza gelme olasılığı ortaya çıksa. Ne yaparsınız? Hümanoid annenizi internetten sipariş eder misiniz? Kargodan gelecek paketten çıkacak parçaları (kolları, bacakları vb.) birleştirip onu bir bütün haline getirebilir misiniz? Belki de tüm bunları satıcı firmanın yapmasını talep edip, annenizi satış mağazasından çalışmaya (pardon) yaşamaya hazır halde teslim almayı tercih edersiniz!

Sonra ne olacak? Anneniz sizinle birlikte sofraya oturacak ama yemek yemeyecek. Yatma vakti geldiğinde odasına gidecek ama uyumayacak. İlk versiyonda belki de bir açma-kapatma düğmesi olacak. Ancak sonraki versiyonlarda sizinle birlikte “mış gibi” yapmaya başlayacak. Sofraya oturacak. Fizyolojik olarak gereksinim duymasa da sürecin doğallığı bozulmasın diye sizinle birlikte yemek yiyecek. Sizin tuvalet ihtiyacınız olduğu gibi o da günün belli vakitlerinde tuvalete gidip, mide bölgesini açacak ve içindeki yiyecek ve sıvıları temizleyecek. Akşam yatma vakti geldiğinde elektrik süpürgesi gibi artık düğmesine basıp kapatarak bir kenara kaldırmayacaksınız. O da sizin gibi bir yatağa yatacak. Uyku gereksinimi olmasa da gözlerini kapatıp sabahı bekleyecek.

Peki onunla ne konuşacaksınız? Şimdiye dek konuştuğunuz şeyleri. Arzu ederseniz annenizi size karşı sert ya da yumuşak davranacak şekilde karakterlendirebilirsiniz. Peki yaş durumu ne olacak? Annenizin yaşı ve görüntüsü hangi yaşındaki haline uygun olacak? Siz çocukkenki haline mi? Yoksa vefat etmeye yakın, ama dinç ve sağlam olduğu bir yaştaki haline mi? Peki siz onun yaşına ulaşırsanız ne olacak? Mecburen onun da fiziksel şeklini değiştirmek isteyeceksiniz. Annenizden daha yaşlı görünmek istemezsiniz herhalde. Tabi işin şükür denilecek yönleri de olmayacak değil. Örneğin kaç yaşında olursa olsun anneniz hiç Alzheimer olmayacak. Bir gün kapıdan çıkıp gitmeyecek. Sabah kalktığında sen de kimsin diyerek şaşkın şaşkın yüzünüze bakmayacak! Size hep miniği gibi davranacak! Siz ona nasıl davranacaksınız? İlk hevesiniz geçtikten sonra? Açma-kapama düğmesi fena bir fikir olmayabilir aslında!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 403 28.12.2023)

İçimizdeki boşluğu çöple doldurabilecek gönüllü faaliyetler icat edin!

ChatGPT 3 halüsinasyonlar görmeye devam ediyor. Ablası GPT4 yorgunluktan kısa kesip detaylara inmeden cevaplar vermeye başladı. İnsanlık suçu işlemekte olan sosyal medya ise kazasız belasız yoluna devam ediyor. Ancak unutmamakta fayda var: İnsanlık suçunu işleyen ilk teknoloji sosyal medya değil!

Otuz kırk sene önce televizyon ve video aynı suçu işliyordu. İlginç olan şu ki her kuşak, gençlik yıllarında hangi teknoloji ya da popüler kültür ögeleriyle katledilirse yaşamının geri kalan çağlarında da onlar tarafından katledilmeye devam/tercih ediyor. Televizyoncular televizyondan vazgeçemiyor, sosyal medyacılar sosyal medyalarından. Bugün Facebook, Instagram, Twitter-X, TikTok, Snapchat ile iğdiş edilmekte olanlar yarın Metaverse geldiğinde oraya sıçrayamayacak; en olmadı bu sayılanların Metaverse’e geçen versiyonlarına sıçrayabilecek. Ancak Z Kuşağının ardından gelmekte olan Alfa kuşağı Metaverse alemlerinin içine doğup, yaşamlarının kalan döneminde orada katledilmeye devam etmeyi tercih edebilirler. Televizyon ya da sosyal medya da onların umurlarında olmayacak!

Değişen şey bir birim zaman içine sığdırılabilen içerik. Televizyoncular iki saat tek bir konu etrafında dönem filmlerle kurşuna diziliyordu. Sosyal medyacılar iki saat içinde iki yüz dijital kurşun yiyor. Sonu gelmek bilmeyen kayan duvar ve o duvara dijital çöplerini döken arkadaşlar sağ olsun.

Değişmeyen şey ise kapitalizmin bireylerin içine getirip yerleştirdiği o boşluk hissi. Herkes on yıllardır aynı itirafta bulunamıyor: Ne yapacağımı bilmiyorum ki! Televizyonun karşısında, tabletin karşısında onca zamanı geçirmesem ne yapacağım?

Bu icatları yapanların hiçbirinin derdi post-modern bireyin içindeki boşluğu görmezden gelmeye devam etmesine yardımcı olmak değil. Peki onlara para yatırıp zengin eden melek yatırımcılar? Gözü dönmüş şeytan onlar mı? Hayır! Onların derdi de aynı. Yatırdığı paradan çok çok daha fazlasını kısa bir süre içinde geri almak! Ancak herkesin bildiği bir nokta var: Yatırımcının gelmesi için, yatırımcının yatırdığı parayı misli misli geri alabilmesi için, icat edilecek her yeni teknolojinin bu eski ateşi körükleyebilmesi gerekiyor: İçteki boşluğu çöple doldurabilecek gönüllü faaliyetler icat edin! Film izlemek, yenilen yemeğin resmini paylaşmak, kaç kişi kalp atmış, kaç kişi takip etmeye başlamış.. Bunlarla dertlenmek… Bunlarla meşgul olmak!

Hani sufiler der ya alemlere sığmayan rab gönüllere sığar diye. İşte alemlerin çözemediği bütün o kapitalist (post)modern çer çöp de o boşluğun içine sığdırılabiliyor. Ve her kuşakta bireyin bir doğal parçasını yerinden çıkarıp yerine yapay bir parça takarak onu kendisine, çevresine, alemlere yabancılaştırıyor! Bir gün singularity (tekillik) insan vücudunda gerçekleşirse bu belki de dijital çöp üretimi nedeniyle olacak!

Dünyayı totaliter liderler yönetiyormuş da insanların çoğu nasıl oluyor da bu tür politik figürlere oy veriyormuş! O insanların beyni günün yirmi dört saati bu dijital çöplerle hallaç pamuğu gibi atılırken neredesin? Ne yapıyorsun? En iyi şartlarda kendini kurtarma peşindesin! Karma ya da her şeyin birbirini etkilediği kaotik bakış açısıyla değerlendirildiğinde o geride bırakılmış, o cahil bırakılmış, o aç bırakılmış insanlar da kendisinden başka bir şey düşünmeyen ötekilerden acısını böyle çıkarıyor demek ki! Olan ‘devrim’e oluyor!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 402 21.12.2023)