Veriye dayalı, algoritmik hedeflemelerin yapıldığı savaşlar çağı başladı!

Savaşın teknolojik tarihi genellikle silahların gelişim süreciyle ilgilidir. Önce beklenmedik bir icat sonra onun daha iyi versiyonları. Kılıç varken tüfek. Top varken savaş uçağı. Sonra taramalı tüfekler, uzun namlulu tüfekler, hayalet uçaklar, güdümlü füzeler vd. Savaşın aracı konumundaki silahlar enine boyuna değişse-evrilse de değişmeyen bir başrol var: Savaşın öznesi! Yani ateş emrini veren insan! Son Ortadoğu savaşında da görüldüğü üzere bu rol dağılımı da insanın aleyhine doğru değişmeye-dönüşmeye başlıyor. Artık sadece araçlar (silahlar) değil karar mimarisi de değişiyor. Beklendiği üzere olağan şüpheli yapay zeka!

Gelişmiş teknolojiye sahip ülkelerin elinde artık şu tür yapay zeka araçları var: Yüzlerce-binlerce görsel-işitsel-metinsel veri analizi yaparak imha edilecek fiziksel hedefleri belirlemek. Çeşitli kamera görüntülerini analiz ederek bir kişinin “düşman” safların bir üyesi olup olmadığı konusunda tahminde bulunmak. Keza hedef olarak belirlenmiş bir kişinin anlık olarak nerede olduğunu tespit edebilmek-tahminde bulunmak!

Kimi zaman on katlı bir binanın sadece sekizinci katına füze gönderiliyorsa bunun nedeni bu tür analizler olsa gerek! Tabii her yapay zeka sisteminde olduğu gibi burada da tahmindeki hata payı olasılığı zaman zaman beklenmedik sonuçlar da doğurmuyor değil! Dünyanın öte yanında insanlar bir ilkokul nasıl bombalanır da masum kız çocukları öldürülür diye hayıflanırken belki de analiz sonuçlarına göre karar veren askerler suçu algoritmaya atıyor. Eskiden askeri literatürde eğitim zayiatı vardı şimdi algoritma zayiatı kavramı peydahlanıyor!

Artık savaşların doğası da dönüşüme maruz kalıyor. Sanayi toplumunun savaşları fiziksel üretim ve kaynak kapasitesine dayanıyordu (silah, insan). Fabrikalar tank, uçak ve mühimmat üretir; cepheye bunlarla bezenmiş askerler gönderilirdi. Askeri güç, büyük ölçüde bu üretim kapasitelerinin sonucuydu.

Dijital toplumda ise savaşın en belirleyici unsurlarının başını veri işleme kapasitesi çekmeye başlıyor. Algoritmalar, milyonlarca veri noktasını aynı anda analiz edebiliyor. İnsanın haftalar sürebilecek bir çalışmasını algoritma saatler içinde neticelendirebiliyor. Böylece savaşın ritmi değişiyor. Hedef belirleme süreci hızlandıkça operasyonların ölçeği de genişleyebiliyor. Eskiden komuta kademesi nereye saldıracağını belirlemeye çalışırdı, şimdi önüne gelen hedef önerilerini önceliklendirmekle uğraşıyor!

Bu tablodaki paradigmatik nokta kararın nasıl oluştuğudur. Yapay zeka sistemleri çoğu zaman “öneri sistemi” olarak tanımlanır. Nihai kararı hep insanın verdiği vurgulanır. Ancak bu karar süreçlerinin detayını bilenler şunu da bilir: Bir sistem öneri üretmeye başladığında, insan kararları giderek o önerilerin etrafında şekillenmeye başlar. Algoritma yalnızca veri analizi yapmaz; kararın yönünü de belirler. Böylece savaşın görünmeyen bir katmanı oluşur: Algoritmik hedefleme. İnsan mı daha iyi tahmin edecek milyonlarca dolarlık algoritma mı? Ayrıca önerilen hedef yanlış bile olsa bu çoğunlukla “karşı tarafın” sorunu olacak! Nihayetinde ölecek olan düşmanın çocukları. Oysa hala öğrenemediler: “Bebeklerin ulusu yok”!

Sonuçta ortaya yeni bir savaş mimarisi çıkıyor: Veriye dayalı savaş. Bu mimaride cephe sadece coğrafi değil, aynı zamanda devasa veri merkezi odaklı, algoritmik ve analitiktir. Eskiden kritik üretim merkezi silah fabrikalarıydı, şimdi algoritmaların çalıştığı veri merkezleri. Modern savaşın iki temel unsuru insan ve silah idi. Görünen o ki postmodern savaşta veri ve algoritma onların yerini alıyor!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 515 03.04.2026)

Yapay zeka ile güçlenen bir başka dönüşüm: Nihai metin dışarı, sonsuz taslak içeri!

Bir yazarın üzerinde çalıştığı metni sürekli değiştirmesi yeni değil. İster şiir olsun ister deneme ya da kurgu (roman, öykü) metin çoğu zaman ilk yazıldığı haliyle kalmaz. Üzerinde zaman baskısı olsun olmasın her yazar, her yazım macerası boyunca metnine tekrar tekrar dönüp bir cümleyi kısaltır, bir paragrafı siler, bir kelimeyi değiştirir vb. Böylece her seferinde yeni bir taslak ortaya çıkar ki bu durum yaratıcı emeğin doğal parçası olarak kabul edilir.

Bugün benzer bir süreç yapay zeka sistemleri için de geçerli. Diyelim ki üretken yapay zeka kullanılarak ve uzun seanslar sonucunda (ister edebi ister başka türde) bir metin üretilmiş olsun. Ardından o metin yeni bir seansa, hatta aynı yapay zekaya, sanki üzerinde hiç çalışılmamış ilk taslakmış gibi sunulsa bile sistem anında onlarca iyileştirme önerisi üretecektir: Üslubu sadeleştir, yapıyı güçlendir, vurguları netleştir vb. Teknik olarak bakıldığında etkileyici bir tablo. Fakat burada gözden kaçan daha derin bir dönüşüm var.

Basılı kültür, “nihai metin” fikrine dayanıyordu. Bir eser yayımlandığında bitmiş sayılırdı. Elbette kusurluydu; ama tamamlanmıştı. Tamamlanmışlık, teknik mükemmellik değil, bir karar anıydı. Yazarın bir noktada “Bu metin artık benim sorumluluğumla dünyaya çıkabilir” beyanıydı. Yapay zeka destekli dijital kültür ise “taslak hali”ni kalıcılaştırıyor. Metin artık sabit değil; sürüm numarasına sahip bir nesne. Güncellenebilir, optimize edilebilir, yeniden düzenlenebilir. Ve bu süreç sayısız kere kendini tekrar edebilir. Bu durumda teknik imkan, kültürel bir zihniyete dönüşüyor. Tamamlanmışlık artık geçici bir durak, hatta çoğu zaman gereksiz bir iddia.

Yapay zekanın “algoritmik iyileştirme” mantığı burada belirleyici bir unsur olarak ortaya çıkıyor. Algoritmanın doğası gereği her metin her zaman eksiktir. Çünkü makine öğrenme algoritmaları, a priori olarak, optimuma yaklaşmayı hedefler. Daha akıcı, daha net, daha etkili bir versiyon her zaman mümkündür. Ama o optimuma pratikte hiçbir zaman ulaşılamaz! Matematiksel bir problem gibi ele alındığında bu yaklaşım mantıklı görünebilir. Fakat yaratıcı üretim bir optimizasyon problemi değil ki! Yaratıcılık, bir noktadan sonra eksikliği kabul ederek karar verme eylemi.

“Sonsuz ince ayar” tam da bu nedenle bir mükemmellik arayışından öte bir eşik kayması. İyileştirme imkanı arttıkça bitirme eşiği yükselir. Bitirme eşiği yükseldikçe nihai karar ertelenir. Karar ertelendikçe taslak kültürü pratikte kalıcı hale gelir. Böylece mükemmellik vaadi, üretimi değil, bitirememe halini beslemeye başlar! Niyet o olmasa da! Zaten neydi: Mükemmel iyinin düşmanıdır!

Bir metni bitirmek, cesaret gerektirir. Çünkü bitirmek, eleştiriye davetiye çıkarmaktır. “Bu kadar” demek, bir bakıma daha iyisinin mümkün olduğunu “bile bile” durmak anlamına gelir. Dijital toplumda cesaret artık yeni fikir üretmekten ziyade sürekli iyileştirme çağrısına-imkanına rağmen durabilmektir.

Eğer her metin potansiyel olarak yeniden yazılacaksa, düşünce ne zaman tamamlanmış olacak? Eğer tamamlanmışlık fikri zayıflarsa, sorumluluk kime ait olacak? Daha da önemlisi: Dijital toplum bireyi daha iyi içerik üretmeye mi yönlendiriyor, yoksa öyle yapıyor gibi görünürken aslında bireydeki bitirme cesaretini mi aşındırıyor? Unutmadan: En az bir kuşak (şu an) böyle yetişiyor!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 514 27.03.2026)

Yapay zeka metaforları mı anlasın, insan sembollere saygı duymaya devam mı etsin?

Bir arkadaşım sordu: Yapay zekalar sembollerle düşünebilir-etkileşim kurabilir mi? Derin bir mevzu. Bir an için yapay zeka “düşünebiliyor mu ki?” sorusuna takılmadan, yaptığı şeyin “düşünmek” olduğu kabul edilirse… Literal yerine sembolik iletişim kurabilip kuramadığı irdelenebilir. Tabii ilk yapılacak şey “içeriden bilgi almak”: Bir yapay zekaya bunu sormak.

Neyse ki yapay zeka dürüst! İçi-dışı bir! En azında suya sabuna dokunmayan etkileşimlerde. Bu soruya da samimi bir cevap verdi. Kendisine sorulan şeyin metaforik bir anlatım içerdiğini tespit edebileceğini, ona göre cevap verebileceğini ancak bunun ne tür bir duygu bağlamına karşılık gelebileceği konusunda deneyim sahibi olmadığı-olamayacağı için bir yorum yapamayacağını açıkladı: “Evet, yapay zeka sembollerle çalışabilir, metaforik anlamları çözümleyip iletişim kurabilir. Ancak bunu insana özgü “yaşantısal derinlik” ve “duygusal boyut”la değil, istatistiksel/bağlamsal eşleştirme düzeyinde yapar.”

Yapay zeka zaten her türlü etkileşimi “istatistiksel/bağlamsal eşleştirme düzeyinde” yapıyor. Sadece sembolik ya da metaforik içerik söz konusu olduğunda seçtiği bir yol değil ki bu! Yapay zekanın çalışma modeli anlatıldığında şaşkına dönen insan elinin altındaki bilgisayar ya da cep telefonuyla da yıllardır benzer şekilde etkileşim içinde olduğunu unutuyor! Akıllı telefonda yer alan bir uygulamayı (app) tıklayarak açtığında, karşısına gelen ekranda diyelim ki eposta adresini ve şifresini girerek bir şeylere ulaştığında, arka planda olup biten tam olarak nedir?

Ekranda o uygulamayı temsil eden şey (ikon) görsel bir sembol. O sembole “tıklandığında”, dokunmatik duyarlılığa sahip ekran x-y koordinat sistemine göre ekranın hangi noktasının teması algıladığını tespit ediyor. O noktada yer alan görsel sembolün neyi tetikleyeceği ise belli. O ikon oraya “yerleştirilirken” ona atanmış. Birisi bu koordinattaki noktaya dokunursa, şu bilgisayar programı çalıştırılacak.

Eğer o programın girişinde iki bilgi parçacığının girilmesi emredilmişse (kodlanmışsa) ki bu örnekte kullanıcı eposta adresi ve şifresinin girilmesi söz konusu, ekranın öngörülen x-y koordinatlarına bir şeylerin tuşlanması beklenir… Hikaye böyle devam eder!

Aslında her adım sembolik. O cep telefonu (ya da bilgisayar) ne eposta adresinin ne demek olduğunu “biliyor” ne de şifre denilen şeyin. Onlar insanların harf, sayı, noktalama işareti diye isimlendirdiği bir grup “sembol”. Cihaz için ise elektronik devre üzerinde gezen bir grup elektrik akımı. Kimi zaman var kimi zaman yok. “Bilgisayarlar 1-0 mantığına göre çalışır” denildiğinde bile sembolik bir anlatım söz konusu. Bilgisayar 1 ya da 0 sıfır nedir, onu bile “bilmez”. Onun için elektrik akımının geçiyor olduğu (bir) ya da geçmiyor olduğu (sıfır) söz konusudur!

Peki bu sembolik dil konusu sadece elektronik cihazlar için mi geçerli? Hayır! Modern yaşamın pek çok alanında (fiziksel ya da dijital) sembolik bir etkileşim var! Trafik ışıkları da birer sembol para diye bilinen kağıt parçacıkları (banknot) da! Post-truth (gerçek-ötesi, doğru-ötesi) çağında ise sembollere yüklenen toplumsal mutabakatın oluşturduğu düzen yok olma riskiyle karşı karşıya! Canım kırmızıda geçmek istedi, sana ne! (E, öldüm ben!)

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 492 10.10.2025)

Hayat bu kadar zorken ölümün bir son olmadığının yeniden anımsatılması…

Dan Brown’ın yeni romanı geçen ay tüm dünyada (elli küsur dilde) aynı anda piyasaya çıktı. Sekiz yıl aradan sonra okurlar alışık oldukları Dan Brown formatında ve tadında bir başka Robert Langdon macerasına kavuştu. Mekan bu kez Prag! Post-truth (doğru-ötesi, gerçek-ötesi) dünyaya yakışan bir mekan. Bireyin gerçeklik algısını zorlama, kendi gerçeğini empoze etme konusunda Prag sosyal medyadan, internetten, bilgisayardan çok önce sahneye çıkmış bir oyun alanı!

Kitap yayınlanmadan hemen önce yapılan medya tanıtımlarında, yazarla gerçekleştirilen röportajlarda konunun “ölüm” olgusu etrafında döndüğü anlatıldı. Doğru ama kitapta yer alan idealist akademisyenlerin de pragmatik istihbaratçılarının da derdi ölümün ardındaki giz perdesini çözmek değil. Ölüm çok daha önemli bir konudan dolayı gündeme geliyor: Bilinç!

Kitapta pek çok bilimsel kavram, olay örgüsünün gereği olarak, ele alınırken son yıllarda yükselişe geçen bazı popüler ileri teknolojilere ise ucundan-kıyısından dokunuluyor. Brown sekiz senedir bu kitap üzerinde çalıştığına göre diyelim ki yapay zeka botları ile ilgili birkaç tümceyi belli ki 2022’den sonra eklemlemiş. Olayın akışıyla ilgisi olmayacak şekilde. Keza kuantum bilgisayar da kitapta kendisine ancak camlı bir kapının ardında yer bulabilmiş. Yanıp sönen küçük ışıklarla kaplı bir nesne olarak!

Kitabın belkemiğini oluşturan temel teknolojik kavram ise farklı bir bakış açısıyla tüm kitaba sirayet etmişken adı tek bir yerde bile geçmiyor: Tekillik (singularity)! Teknolojik tekillik transhümanizm yolculuğunun sonunda ulaşılacak nihai hedefin diğer adı olarak da değerlendirilebilir. Hastalıklara ve ölüme karşı çok daha güçlü mukavemet gösteren bir insan vücuduna ulaşmak. Klasik tekillik bakış açısında bu “makine”nin (inorganik nesnelerin) insan vücuduna daha çok eklemlenmesiyle gerçekleştirilebilecek bir arzu. Protezlerden nano kanser-hücresi imha edicilerine kadar çok geniş bir teknoloji yelpazesi. Bu aynı zamanda insan vücudunun yüzde yüz organik yapısının giderek hibrit bir hale dönüşmesi anlamına da gelmekte.

Bu çerçevede “tersine tekillik” olgusu ise insan vücuduna makine şırınga etmekten ziyade makineye insan vücudunu nakletmek demek oluyor. Peki makineye (yani yapay zeka destekli bir robota, siborga, androide, hümanoide) insan vücudundan ne şırınga edilirse böyle bir tekillik düzeyine erişilebilir? Yani “insan” denilen şey “yaşamaya” o yeni inorganik-dijital yuvasında devam edebilir? En güçlü aday: Bilinç!

Bilincini kaybeden (beyin ölümü gerçekleşen) bir insan, vücudu orada duruyor olsa bile ölmüş sayılırken, vücudunun pek çok organını kaybeden ya da işlevini yitiren ama akli melekeleri yerinde olan bir insan (hala) canlı olarak kabul edildiğine göre… İnsanı insan yapan bilinci!

Dan Brown’ın Sırların Sırrı adı son kitabı bilinç olgusuna bu türden bir tersine tekillik açısından bakmıyor. Onun (adını anmadığı) tekillik daha klasik, daha dini-uhrevi temellere dayanan ancak o dayanağın üstünde yükselen tanımı-idraki kendi içinde tutarlı bilimsel sebep-sonuç ilişkileriyle açıklayarak dini bakış açısından ayıran bir tekillik! İnsan bilincinin bir makineyle ya da yapay zeka hümanoid ile değil daha büyük (ve daha doğal) bir başka şeyle yek vücut olması. Daha doğru bir ifadeyle zaten ve hep yek vücut olduğunu idrak edebilmesi!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 491 03.10.2025)

Yapay zeka en iyi şartlarda “görünürde özbilinçli” olabilirmiş. Peki insan?

Microsoft’ta yapay zeka işlerinin başındaki yönetici Mustafa Süleyman yapay zekadaki özbilinç kavramı ile ilgili ilginç bir yaklaşımda bulunuyor: Makinedeki özbilinç kavramını “görünürde özbilinç” şeklinde değerlendirmek daha doğru olacaktır.

Microsoft’tan önce Google’ın satın aldığı DeepMind’ın kurucuları arasında yer alan Süleyman yapay zeka konusundaki uzman kişilerden birisi (1984 doğumlu Süleyman’ın babası Suriyeli annesi İngiliz). “Görünürde Özbilinçli Yapay Zeka” (Seemingly Conscious AI – SCAI) özde şu uyarıda bulunuyor: Bir yapay zeka ile kurulacak etkileşimin derinliği, duygusal bağlamı vb. insanda onun bilinçli bir şahsiyet olduğu imajını oluşturabilir. Ancak bu geçerli değildir. O nedenle etkileşimdeki rolü baz alındığında yapay zekanın ancak görünürde bir özbilince sahip olduğundan bahsedilebilir.

Doğru ancak bir de işin göstergebilimsel bakış açısı var. O bakış açısıdır ki algısal gerçeklik ile “asıl” gerçeklik arasında “sorun yaratmayan” bir ayrıklık oluşturmaktadır ve modern toplumun pek çok ögesi bu ayrıklık üzerinde yaşam bulmaktadır. En yakın örnek olarak Windows ya da MacOS gibi işletim sistemleri verilebilir. Bilgisayarın içinde olup bitenler ile bir kullanıcının ekran-klavye-fare kullanarak yaptığı şeylerin tanım kümeleri farklıdır. Kullanıcı ekranda “görsel bir ögeye” (örneğin ikon) “tıklarken”, bilgisayarın içinde olan bir grup elektronik devre arasında gidip gelen elektrik akımıdır.

Bilinç söz konusu olduğunda benzer bir “görünürde”lik insan için de geçerli. İnsandaki bilinç ne zaman “görünürde” olmaktan çıktı da “gerçek” oldu? İnsan daha bilincin ne olduğunu tam anlamıyla tanımlayamamışken. Çünkü bilinç tanım gereği kişisel bir şey. Nesnel olarak tanımlanabilecek, standartları üzerinde metrikler geliştirilebilecek bir şey değil. Sağlıklı bütün insanlarda bir bilinç olduğu kabulü var ama yol pek de oradan öteye gidemiyor.

İşte sosyal medya! Bir turnusol kağıdı gibi son yıllarda bu gerçeğin daha anlaşılır hale gelmesini sağladı. Aynı gerçeklik farklı bireyler tarafından farklı ölçütlerde değerlendirilmeye ve ona göre doğru ya da yanlış olarak nitelendirilmeye başladı. Bunun güzel bir adı da var: Post-truth! (Gerçek-ötesi, doğru-ötesi).

Bu “ötesi” takısı kişide farklı anlamları çağrıştırabilmekte. Bir şey daha iyi bir alternatifi icat edilerek aşılmış gibi. Örneğin saatte ancak 100 kilometre yapabilen bir otomobilin saatte 240 km. yapabilen biri tarafından “aşılması” gibi. Oysa öyle değil! “Ötesi” burada biraz da “arkası”, “karanlığı” gibi (nahoş) bir şey çağrıştırmalı. Post-truth özelliklerine sahip bir bilgi örneğin daha doğru-nesnel değil de daha öznel bir bilgi anlamına gelmekte. Eskiden “kuzguna yavrusu şahin görünür” idi. Şimdiki kuzgun tüm dünyanın da yavrusunu şahin gibi gördüğünü kabul etmekte (gerekirse etmeye zorlamakta).

Özbilinç insan için “görünürde” olabiliyorsa makine (yapay zeka) için “ancak görünürde seviyesinde kalması” bir yetersizlik değil, tam tersi ulaşılabilecek azami seviye anlamına gelecektir. Bu ise Süleyman’ın bir diğer tespiti ile tatlı bir çelişki yaratmakta. Süleyman, tipik bir kapitalist sanayi toplumu paradigmasıyla şu vizyonu çiziyor: “Yapay zekayı insanlar için geliştirmeliyiz, bir kişi olsun diye değil”. Eski makineler için bu tür tek-taraflı öngörülerde bulunmak normaldi. Ancak söz konusu yapay zeka olduğunda akla şu soru da geliyor: “Acaba yapay zeka(lar) bu konuda ne düşünüyor (olacak)?”

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 489 19.09.2025)

Geleceğin yazarı daha mı az yazacak?

Microsoft geçtiğimiz günlerde bir liste yayınladı. Üretken yapay zekanın insanın elinden en hızlı şekilde alacağı meslekler listesi. Listenin tepesinde yer alan mesleklerden bazıları şunlar: Tercümanlar, çevirmenler, yazarlar, edebiyatçılar, teknik yazarlar, editörler. Bu üçüncü oluyor.

Matbaa bu “içerik üreticileri” olumlu yönde etkilemişti. Yazdıkları, düzelttikleri metinler daha geniş bir pazara hitap edebilir hale geldi matbaa sayesinde. Daktilo ve akabinde bilgisayarın biraz zorladığından dem vurulabilir. Bugün neredeyse hiçbir yazar kaleme aldığı içeriği elyazması formatında satışa sunmuyor olsa da pek çoğu bilgisayar kullanmaya yanaşmıyor. Biraz yaş biraz da alışkanlık boyutu söz konusu. Daktilo ya da bilgisayar ile genç yaşta tanışanlar daktiloya (ya da bilgisayara) kolayca adapte olabildi. Yaşı tutmayan kıdemliler ise kalem ile yazmaktan vazgeçmedi. Bir kısım arafta kalıp daktilo kullanmaya devam ediyor olabilir.

Bu üçüncü evrede teknoloji bu kez doğrudan içeriğe odaklanmış durumda. Metin işleme becerisi gelişmiş üretken yapay zekalar (tüm o GPT’ler, Gemini’ler vd.) ister istemez yazılı metin üzerinde çok daha verimli çalışabiliyor. O nedenle örneğin bir metni analiz etmek ve onu sadece dilbilgisi kurallarına göre değil aynı zamanda anlamsal boyutta da değerlendirmek bu tür yapay zekalar için kolayca uzmanlaşabilecekleri alanlar.

Hukuk alanında örneğin yapay zekanın ilk indireceği hedefler içinde kurumsal sözleşme metinlerini ilgili yasa maddelerini baz alarak incelemek yer alıyordu. Edebiyatta benzer bir durum editörlük mesleği için söz konusu. Editörlük belki de ıskalanmış bir alan. Her yayınevi editörlük işine aynı ilgiyi-önemi göstermeyebiliyor. Yapay zeka bu alandaki prematüreliğin giderilmesini sağlayabilir. Her yazarın yanıbaşında duran ve özellikle de onun metinleriyle “büyümüş” bir editör ne büyük kolaylık sağlar! Unutmamak gerekir ki bu yapay zeka editörleri o dilin her türlü özelliğini-kuralını biliyor olacak.

Benzer şekilde üretken yapay zekaların başarı ile yerine getirebileceği bir diğer alan da çevirmenlik. Artık herhangi bir dilde yazılan bir roman, neredeyse her dilde yazılmış gibi olacak. Çünkü anında istenilen dile çevrilebilecek. Çeviri söz konusu olduğunda hiçbir zaman tam başarı sağlanamayacak en az bir edebi alanın olabileceğinden bahsedilebilir: Şiir! (Yine de umutlanmamak lazım; yapay zeka orada da beklenmedik bir çeviri performansı gösterebilir).

Yazarların, özellikle de kurgu öykü-roman yazarlarının yanıbaşında bu denli gelişmiş araçların yer alması güzel haber de bununla birlikte gelen bir de kötü haber var. Microsoft’un listesine göre üretken yapay zekalar yazarlık müessesesine de göz dikmiş durumda. Yazarlığın kendisi de gelecek yıllar içinde insandan yapay zekaya geçebilir. Bir yanda yepyeni yapay zeka yazarlar türeyebilir ve bu yapay yazarlar çok-satanlar listesini doldurabilir. Ancak (yaşayan ya da ölmüş) insan yazarlar için bir umut ışığı hala var. Kendi isimleriyle yapay zekanın eser üretmesine izin verebilirler. Telif karşılığı tabii ki! Bir sonraki Borges ya da Yaşar Kemal romanını yapay zeka yazabilir ve bu eser Borges ya da Yaşar Kemal adıyla yayınlanabilir. Yazarlık, yaşayan bir yazar için, kendi yapayının ürettiği metne son dokunuşları yapmaktan ibaret hale gelebilir.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 488 12.09.2025)

Makinelerin kontrolü ele geçireceği (kaçınılmaz) beklentisi…

İngiltere’de ilginç şeyler oluyor! Bir yanda yapay zekaya telif hakları açısından yasal düzenleme getirme çabaları boşa çıkarken diğer yanda PauseAI gibi platformlar yapay zekanın denetimine daha çok önem verilmesi konusunda farkındalık yaratmaya çalışıyor. Sloganları basit ama düşündürücü: “Tahmin etme, test et!” (“test, don’t guess”).

Çin’de devlet yönetimine yönelik sorulara cevap veren yapay zekalar filtreden geçirilirken eleştirilen süreç, batıda başka bir ekstremde ilerliyor: Bırakın (yapay zekayı) dilediğimiz gibi yapalım! İnsanların bu yeni teknolojiye temkinli yaklaşmalarının temelinde yatan şey ise birkaç yıldır allanıp-pullanarak yapılan değerlendirmeler: Yapay zeka yakın gelecekte pek çok iş kolunda insanı gereksiz hale getirecek!

Teknolojinin yıkıcılığı daha ziyade ona adapte olamayacak kadar yaşlıları ilgilendiren bir konu. Yapay zeka özelinde bu “yaşlılık” sınırı, genel “yaşlılık tanımı” ile ters orantılı. Yapay zekanın işsiz bırakacağı insan yaşı ortalama otuzlara kadar gerilemiş durumda. Kişisel bilgisayarlardan beri hiçbir teknoloji otuzlu yaşlarındaki bireyleri işsiz bırakmamıştı. Herkesin tam puan aldığı sınavların bir anlam ya da değer ifade etmemesi gibi gelecek on sene içinde otuzlu yaşlarını idrak edecek bireylerin bugün yüksek okul eğitimi alarak bir meslek sahibi olmaları da giderek anlamsızlaşıyor! Profesyonel spor ya da şov dünyasının öteden beri harlandırdığı ateş şimdi de yapay zeka teknolojileri sayesinde tüm dünyayı kaplayacak gibi görünüyor: Herkesin bilmesine (dolayısıyla da eğitim almasına) gerek yok! Oysa dünyayı ileri götürenlerin pek çoğu “olağan şüpheliler” grubunun dışından gelme değil mi?

Verimlilik kisvesi altında çalışma şartlarının ağırlaştırıldığı, ücretlerin daraltıldığı bir dünyada hizmet kalitesi giderek düşüyor. Hal böyle olunca insanlar kaliteli hizmet taleplerini karşılasın diye makineyi daha çok talep eder hale geliyor! Makinenin insanın yerini alması ise başka bir global toplumsal sorunu gündeme getiriyor: Bu kadar insan ne yapacak? Bir yanda günde bir dolar bile kazanamayan milyonlarca insan. Diğer yanda kişisel serveti milyar dolara yaklaşmakta olan bir avuç insan! (Ve onların trilyon dolar değerindeki şirketleri). Teknoloji ilerledikçe gelir dağılımındaki uçurum da derinleşiyor.

Oysa suçu teknolojiye atmak ne kadar sağlıklı, tartışılır! Teknolojinin ilerlemesi aslında paylaşılacak maddi pastanın büyümesine neden oluyor. Pasta  büyüdükçe ondan hak edenlerden çok hak etmeyenlerin de pay talep etmesi artıyor. Gelir dağılımındaki uçurumun sebebi asıl bu olsa gerek! Vahşi kapitalist iş insanları kendileri ile dans edecek çürümüş kamu yönetimleriyle eşleştikçe uçurumun kapanması zorlaşıyor!

Öteden beri popüler kültürün üstüne düşen vazifeyi son dönemde sosyal medya üstlendi: Bireyi şimdiki zamanın içine hapsetmek! Şimdizm problematiği, farkında olmadan, insanı hem muhafazakarlaştırıyor hem de hayvani dünyaya daha da yaklaştırıyor. Nasıl ki karnını doyuran hayvan ertesi gün ne yiyeceğini düşünmeden yaşıyorsa, bugünü atlatma derdindeki insan da yarınını düşünmeden ilerliyor. Artık geleceği düşünmek yok. Onun yerine “deneyim yaşamak” ya da “anı biriktirmek” var! Belki de insanın kovulduğu mekan cennet değildi! O zaman Alan Turing’in şu beklentisi üzerinde tefekkür etmek daha da önem kazanıyor: “Makinelerin kontrolü ele geçireceğini beklemeliyiz”.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 485 22.08.2025)

İnsan kendisinden on bin kat daha zeki bir “şey”e hükmedebilir mi?

Genel yapay zekaya (Artificial General Intelligence, AGI) ulaşma savaşları sürerken yapay zekanın olası gelişim tablosunu yeniden anımsamakta fayda var. Böylece tüm bu furyanın ne anlama gelebileceği çok daha iyi anlaşılabilir. Büyük resmi ihmal etmek insanın deli danalar gibi oradan oraya koşturmasına, o olmuyorsa koşturup duranları izlemesine neden oluyor. Bir anlam veremeden! Anlamın kaybolması yabancılaşmayı da beraberinde getiriyor.

Yapay zeka evrimin üç temel aşamadan oluşabileceği öngörülmüştü. Dar, genel ve süper seviyeler. Dar seviye (dar yapay zeka, ANI) belli bir konuda uzmanlık sahibi olabilen ama onun dışında pek bir işe yaramayan yapay zekaya işaret eder. Son yıllarda ortaya çıkan üretken yapay zeka örnekleri dar ile genel arasındaki sınırların yeniden çizilmesine neden oldu. Üretken yapay zekaların günümüzde ulaşmış olduğu düzey bu ikisinin arasında bir yerde. Ne tam dar ne tam genel.

Genel yapay zeka, önceleri “insan gibi” yapay zekaya işaret ederdi. “İnsan gibi” bilincinde olmayı da beraberinde getirdiğinden bu “insan gibi”lik biraz esnetildi. En son SoftBank’ın yöneticisi Masayoshi Son’ın da ifadesiyle bir insandan on kat daha gelişmiş dehaya sahip bir yapay zekayı AGI olarak nitelendirmek artık hatalı olmayacak – unutmamalı henüz o düzeylere ulaşan bir yapay zeka yok!

Süreç burada da bitmiyor. Genel düzeyin de ötesine geçilirse ne olur? Geçilebilir mi? Geçilirse bu ne tür bir zeka formu olacak? Buna ne denecek? O puslu kıtaya süper-zeka ya da daha teknik tabirle yapay süper zeka (ASI) deniyor. Son’ın tanımına göre genel düzey zekada on insan gücündeyse süper düzey on bin insan gücünde olacak! Softbank gelecek on senede yapay zekayı bu düzeylere getirecek yatırımlar yapacak. OpenAI’a 33 milyar doların üstünde kaynak transfer ederek örneğin!

Bilincinde olma hali hala soru işareti. On ya da on bin misli daha zeki bir zeka formu “insan gibi” bir bilince sahip olabilir mi? Daha insandaki bilinç denilen şeyin tam olarak ne anlama geldiği keşfedilememişken bunu bir kriter olarak öne sürmek ne kadar anlamlı, tartışılır! Ancak şurası kesin: Geliştirilmekte olan bu zeka formu daha şimdiden insanın biyolojik evrim çizgisinden sapmaya başladı. Ne kadar gelişirse gelişsin nihayetinde ulaşacağı nokta “insan” olmayacak! Başka bir zeka formu ya da “canlı formu” olacak. Organik olmayan bir form!

Bilgisayar zamanında insan ne yapıyordu? Internet zamanında insan ne yapıyordu? Sosyal medya zamanında insan ne yapıyordu? Yapay zekanın emekleme zamanında insan ne yapıyor? AGI hatta ASI zamanında insan ne yapıyor olacak? Bu teknolojik kilometre taşlarından hangileri insan hayatını ne şekilde dönüştürdü? İnsan yaşamına tehdit oluşturan bir grup şey bu süreçte ortadan kalktı belki ama yerine yenileri geldi. Hiçbir teknoloji insana mutlak mutluluğu, mutlak refahı getirmedi. İnsanın hala devinmeye, çalışmaya, anlam üretmeye gereksinimi var! Üç olasılık var: Ya makine ASI dahi olsa insan hükmetmeye devam edecek. Ya ASI “tamam artık bitti” diyerek insanı kölesi yapacak. Ya da insan macerasını başka diyarlarda sürdürmek zorunda kalacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 483 08.08.2025)

Çözüm genetik yolla daha çok bilginin aktarılması olabilir mi?

İnsanın bilgi ile yolculuğu nasıl gelişmekte? Ne bilmediğini bilmeyerek başladığı bu yolculuk günümüzde sosyal medyadaki dezenformasyon bataklığına gelip saplanmış durumda. Üstelik baş ucunda duran ve o bataklıktan beslenen yapay zeka aynası da ona manzarasının ne kadar güzel olduğunu gösterip duruyor!

Oysa yolculuğun önceki durakları ne kadar keyifliydi. İnsan önce bir şeyleri bilmediğini fark etmeye başladı. İçini bir merak sardı. Doğa nedir, nasıldır? Yıldızların ötesinde ne var? Bu merak onu araştırmaya, araştırma da o şeylerin gerisinde yatan sebepleri keşfetmeye götürdü. İnsan öğrenmeye başladı. Nefesi yeten için merak-araştırma-öğrenme hiç bitmeyen bir süreç. Bugün insanlığın bilinebilecek her şeyi bildiğinden söz edilebilir mi? Hayır! (Daha bütün gölgelerin aynı koyulukta olup olmadığını bile bilmiyoruz mesela!)

Ancak insan bir yandan merak edip, araştırıp, öğrenmeye devam ederken diğer yandan da öğrendiklerini gündelik yaşam pratiklerine dönüştürmeye başladı. Merak, kuru bilgiyi keşfedecek bir yolculuk olmaktan çıktı. Her bilginin pratiğe dönüştürülmesinin imkanlarını bulmaya da dönüştü. Bilim teknoloji üretmeye başladı. En ilkelinden-gerisinden en günceline-ilerisine dek bu dönüştürme süreci devam ediyor.

İnsanın bilgi ile yolculuğu burada da bitmedi. Öğrendiği bilgiyi uygulamaya geçiren insan bu uygulamalardan anlamlar çıkarmaya başladı. Anlam ürettikçe bilgeliği arttı. Tabloya yeni yeni kavramlar kattı. Örneğin eşitlik, özgürlük, etik gibi erdemleri icat etti. Herkesin uygulamaya geçirilen bilgiden eşit miktarda istifade edebilme şansına sahip olmasını sağlamaya çalıştı.

Bu sadece ortaya çıkan imkanları paylaşmaya değil, sürecin tamamını da kapsamaya dönüştü. İnsan öğrendiği, deneyimlediği, bilgelik sahibi olduğu şeyleri başkalarına da aktarmayı, öğretmeyi arzuladı. Bilgiyi aktardıkça kendi bilgeliğinin de yenilendiğini-tazelendiğini keşfetti. Bu yolculuğun durakları tasavvufi ya da başka inanç sistemlerindeki farklı paradigmaların modellerine de benzetilebilir. Hakikatten sonra marifet mertebesine ulaşmak ile bilgelikten sonra onu öğretmeye güdülenmek benzer olgulara işaret etmektedir mesela.

Ancak son yıllarda baş gösteren sosyal medya altyapısındaki talihsiz dönüşüm bu yolculuğun bir bataklığa saplanmış olduğunu düşündürüyor. Sosyal medya, bir medya altyapısı olarak, çok yönlü iletişim kurma imkanı sağlaması nedeniyle hem ana akım medyayı (TV, radyo, gazete vd.) geride bıraktı hem de bu özelliği onun melekten şeytana dönüşmesine neden oldu.

Çeşitli sebeplerle kitleleri yönlendirme arzusunda olanların medya kullanım refleksi sosyal medya söz konusu olduğunda enformasyonun eğilip-bükülmesine, hakikatin itibarsızlaştırılmasına neden oluyor. Bugün sosyal medyadaki içeriğin ne kadarı doğru enformasyon ne kadarı yanlış dezenformasyon belli değil. Bireyler sosyal medyada kendilerini özgürce ifade edebiliyor ama bu toplumu ayakta tutan, bireyden bağımsız nesnel bilgilerin iğdiş edilmesine neden oluyor!

Gündelik pratikte de benzer nobranlıklar yaşanmıyor mu? Mağdur edince meşru! Mağdur olunca haksızlığa uğramış olmak! Çoğu insan mağdur ettiği değil de mağdur olduğu vakaların koleksiyonunu yaptığından kimse “mağdur eden” olduğunu görmeye-kabul etmeye hazır değil. Ya da bir tür savunma mekanizması: Ama ben de buna maruz kaldım! Belki de çözüm insanın genetik yolla daha fazla bilgiyi gelecek kuşaklarına aktarabilmesinde yatıyor! Hem enerji tasarrufu sağlar hem de cahilliğin beli kırılır!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 482 01.08.2025)

Yapayda da devrim Satürn gibi kendi çocuklarını yemeye başladı!

Yapay zeka ile ilgili en popüler öngörülerden birisi de gelecek yıllarda hangi meslekleri ortadan kaldıracağı ile ilgili. İnsanların ölümle ilgili içgüdüsel tepkisine benzer bir durum burada da var. Nasıl ki her insan için “ölüm başkasının kaderi” olup kendisi hiç ölmeyecektir, benzer şekilde yapay zeka da hep öteki meslek gruplarını insansız hale getirecektir. Avukata sorduğunuzda yapay zeka hukuk dışında her alanda insanı işsiz bırakacak ama hukuka dokunamayacaktır. Doktor için tıp, öğretmen için eğitim, yazılımcı için kod yazma. Ne kadar “Bandırmam” diye tezahürat yapılsa da boşuna: Yapay zeka hepsine de banacak!

İşin ilginci yapay zeka kendi alanında baş gösteren meslekleri de çıktığı gibi ortadan kaldırmaktan çekinmiyor. İşte bir örnek: Sufle mühendisliği (Prompt Engineering). Daha iki sene önce yapay zeka ile nasıl etkin iletişim kurulabilir, ona en verimli en doğru direktifler (prompt, sufle) nasıl verilebilir soruları etrafında yeni bir meslek olarak öne çıkmıştı. Modern zaman arzuhalcileri!

Malum eskiden özellikle adliye saraylarının etrafında mobil arzuhalciler bulunurdu. Daktilo ve iskemleleri ile adliyenin girişinde bir kenara tüner, derdini resmi makamlara ne şekilde anlatacağını bilemeyen vatandaşa para karşılığı dilekçe yazarlardı. ChatGPT ile yeni bir evreye geçen ve perakende hale gelen yapay zeka kullanımı da benzer bir durumu ortaya çıkardı. En doğru cevabı almak için acaba soruyu nasıl sormalı?

Daha üç sene geçmeden sufle mühendisliğinin geldiği gibi gitmesinin özünde yatan şey dünya üzerinde yapay zeka kullanan milyarların bu beceriyi ışık hızında öğrenmiş olmaları değil. Daha ziyade yapay zekalarda derinleştirilen bir özellik. Teknik tabiriyle “bağlam penceresi”. İlk zamanlar yapay zeka botları kendisiyle etkileşim kurulmaya başladıktan üç dört adım sonra en başta ettiği lafları unutmaya başlardı. Hal böyle olunca da kullanıcılar bir atımlık barut misali en doğru sufleyi hazırlayıp bir kerede en doğru cevabı almak zorundaydılar. Ancak bu etkileşimin (bağlamın) derinliği her geçen gün arttı. Öyle ki bugün artık botun dört beş soru önce verdiği cevabı unutması söz konusu değil. O nedenle kullanıcılar yarım yamalak bir sufle ile başlasalar bile aldıkları cevapları yapay zekaya art arda sufleler vererek rafine ettirebilmekteler.

Bağlam derinliği, yapay zekanın bir seanstaki etkileşimi unutmaması, çok büyük sıçramaları da olanaklı kılmaya başladı. Bugün artık akademik makale yazacak, doktora tezi üretecek derinlikte yapay zekalar geliştirilmiş durumda. OpenAI’ın anahtar isimlerinden Mira Muratti’nin geçen sene altını çizdiği gibi: GPT-3 bebek idi, GPT-4 kolej mezunu bir genç. Ancak 2026’ya dek çıkacak yeni versiyon(lar) doktoralı bir uzman seviyesinde olacak! Süreç son hızla devam ediyor.

Benim mesleğe bir şey olmaz diyenlerin ise şu kıyaslamayı yapmalarında fayda var. Japon Softbank’ın CEO’su Masayoshi Son, OpenAI’a 33 milyar doların üstünde yatırım yapma kararı aldıkları açıkladı. Tek ve basit bir hedefe ulaşmak için: İnsan zekasından on bin kat daha gelişmiş bir süper zeka geliştirebilmek! Kendi meslek alanında ortalama bir meslektaşından on bin kat daha deneyimli ya da bilgili bir uzman (insan) var mı?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 481 25.07.2025)