Zengin olmanın kestirme yolu: Yapay zeka!

Otuz sene sonra aynı hikaye, farklı başrol! 1995’te internet ticari amaçlı genel kullanıma açılıp da dot.com balonu şişmeye başladığında “kestirme yoldan zengin olmanın” yeni bir yolu da keşfedilmişti. Bir web sitesi kur. Site üzerinden satılacak dijital bir ürün icat et. Öyle bir ürün olsun ki sadece satış işlemi değil, ürünün kendisi de dijital ortamdan (indirilerek) edinilebilir olsun. Örneğin dijital bir kitap! Sonrası teferruat. Bu ikisini bir araya getirdin mi, oturduğun yerden zengin olabilirsin.

Peki bu denklemde insanların kapış-kapış satın alacağı o dijital kitap ne olabilirdi? Eğer kurgu bir roman ya da kurgu-dışı bir araştırma kitabı olsa ancak ilgili kişiler satın alabilirdi. Öyle bir kitap olmalıydı ki oralarda gezinen (eski tabiriyle internette sörf yapan) herkesin ilgisini çeksin. Satın almaya güdülesin. Öyle bir ortamda herkesi çekecek içerik yine aynı konuyla ilgili olabilirdi. Yani internetten kolayca para kazanmayla ilgili! İçeriğin içi boşalmaya başladı.

Böylece ilk dijital saadet zinciri dot.com çılgınlığıyla birlikte başlamış oldu. Başroldeki teknoloji web idi. Bir web sitesi kur ve webde nasıl para kazanılır türünden dijital bir kitap sat. Sanırsın herkes anasından yazar doğmuş. Kağıdı-kalemi eline alacak. Webde nasıl para kazanılır diye bir şeyler karalayacak. İçeriğin kalitesizleşmesi bu süreci de “saadet zinciri” düzeyine indirmiş oldu.

Otuz sene sonra günümüzde dijital saadet zinciri ikinci kez gündemde. Bu kez başrolde web yok; yapay zeka var! Otuz sene önce oturup bir şeyler yazmak gerekiyordu ya şimdi ona da gerek yok. Yapay zeka yazar! Tabii bir şey göz ardı edilmemeli. İçerik yine gündemdeki “konuyla ilgili” olmalı. Madem başrolde yapay zeka var. O zaman “yapay zeka kullanarak para kazanmayı öğrenme” kısa eğitimleri içeriği oluşturmalı. O da zaten yapay zekaya yaptırılır. Yani kimsenin oturup da yapay zeka kullanma eğitimi hazırlamasına gerek yok.

Sosyal medya bu tür eğitim içerikleri pazarlayan hesaplarla dolu. Hatta “yalvarıyorlar”. Ne olur sosyal medyada gezinmeyi ya da televizyonda dizi izlemeyi bırakın da günde on beş dakikanızı ayırarak şu yapay zeka zamazingosunun nasıl çalıştığını öğrenin. Sonra ne olacak? Sonra işin en kolay(?) kısmı: Yapay zekaya dijital bir şeyler ürettirip onları satarak zengin olacaksın! Ne mesela? Örneğin yapay zekayı nasıl kullanırsın eğitimleri! İkinci dijital saadet zincirine hoş geldiniz! Elde değer katan hiçbir şey yok! Ama para cepten cebe dolaşarak geç gelenden erken gelenin cebine doğru yer değiştiriyor.

Yapay zeka kullanmayı öğrenmek, ondan para kazanmak bu kadar kolay mı? Üç kağıtçılar dışında kim kolay yoldan para kazanma taktiklerini başkalarıyla paylaşmış ki dünyada? Birisi kolay yoldan para kazanılabileceğini söylüyorsa ya yalan söylüyordur ya da kendi cebi için diğerlerini kullanmaya çalışıyordur! O nedenle olacak bu tür yalanlar iki grup arasında daha hızlı alıcı buluyor! Tembeller ve konuya cahil olanlar!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 498 21.11.2025)

Yapay zekâ fetva verirse ne olacak?

Dinin gücü ile dünya-evren-yaşamın varlığı ters orantılı mı? Nasrettin Hoca’nın “büyük kıyamet”inden de öte (kendisinin ölümü) çok büyük bir kıyamet (evrenin ölümü) kopmadığı sürece din, gücünün zirvesine belki de ulaşamayacak! Çünkü her zaman elle tutulur bir “yarının belki daha iyi olma” olasılığı olacak! Bu da kendi içinde bir oksimoron oluşturuyor. Evren yok olduğunda geriye “yorum yapacak” bir şey kalmayacağına göre! Kim sana “E, ne oldu? Şimdi kabul ettin mi?” diye soracak?

Alimler İslam’ın ilk yüzyılını “amelde zengin, bilgide yoksul” olarak değerlendiriyor. Neden? Yaşayan pek çok Müslüman, putperest geçirdikleri dönem boyunca işledikleri günahlardan arınabilmek için kalan zamanlarının büyük bir kısmını ibadet ederek geçirmiş de ondan! Çünkü kıyamet ha koptu ha kopacak düşüncesi-inancı var! Hatta sekiz yüz sene sonra bile! İbni Arabi’nin manevi evladı, onun düşüncelerinin önemli yorumcusu Malatyalı Sadrettin Konevi’nin bıraktığı vasiyetname kıvamındaki mektubu incelenirse kıyametin birkaç sene içinde geleceğine inancının sağlam olduğu anlaşılır. Oysa yedi yüz yıl geçti! Bilim diyor ki insan bu gezegenden çıkıp başka bir sisteme gidemezse en çok birkaç milyar yıl içinde yok olacak. Kesin bilgi; yayılabilir çünkü güneşin pili bitiyor! Güneş aslında galaktik bir yangın ve bünyesinde bulunan yanıcı madde (hidrojen) yanıp da bütünüyle helyuma dönüştüğünde geriye ne güneş olacak ne de dünya!

Makro düzeyde insanlığın bu gelişiminin (gezegenden çıkma) mikro düzeyde izdüşümü de insanın birey olarak gelişmesi. Çeşitli kulvarlarda. Örneğin bilgi. Bilgisi geliştikçe, sorgulayıcı akılla çevresini inceledikçe, kendisine bu budur şu da şudur diyenlere kanmamaya başlıyor. Ya da örneğin maddi imkanlar. Maddi imkânı geliştikçe alışveriş kafasıyla yaptığı ibadetten uzaklaşmaya başlıyor. Sırtını dayayacağı daha somut olanaklara güveniyor. Onların dünyeviliği uhrevilikte bir değer ifade etmediğine inanıldığından bu kez kabuk değiştirip, kendisi de dünyevileşiyor; uhreviliği boş veriyor!

Aydınlanma bu iki alandaki karanlığa son verme sözü vermişti. Bilgi ve maddi refah! Üç yüz sene sonra insanlar yalan bilgi okyanusunun içinde boğuluyor (sosyal medya, ana akım medya, dezenformasyon); başlarının üstünde uçup giden maddi imkanları seyretmekle yetinmek zorunda bırakılıyor. Aşk karın doyurmuyor sevgilim!

İran’da araştırmacılar yapay zekanın ilginç bir kullanım alanından bahsetmeye başladı. Haftalar alan fetva verme süreci yapay zekanın yardımıyla saatler düzeyine indirilebilirmiş. Bin beş yüz senedir sorulan sorular artık daha mı hızlı yanıtlanacak? Orucu bozan durumlar? Kimin kiminle evlenebileceği? Kadınların “ziynet yerleri”nin neresi olduğu? Hangisi haram? Hangisi helal?

Artık ramazanda Sultanahmet’e ya da Eyüp’e gidip, popüler hocalara soru sormak için saatlerce beklemeye gerek olmayacak o zaman. Bir mobil uygulama (app) imdada yetişecek. Cevabını merak ettiğin soruyu soruyorsun. Dini geçerliliği olan cevabı birkaç saniye içinde öğrenebiliyorsunuz! E şimdi ne olacak? Geri kalan zamanda ne yapacaksın? Dünya ile ahiretle ya da başka konularla ilgili başka sorular da soracak mısın? Kendini geliştirecek misin? Yoksa iftar vaktine dek zaman öldürmek için bir kenarda uyuklayacak mısın? Anglo-saksonların icat ettiği pragmatizm yeterli olsaydı, evrende ne değişim-devinim olurdu ne de entropi! Oysa ne demişti Peter Hammill: Entropide değişmezlikten daha tuhaf bir şey olamaz!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 392 12.10.2023)

İnsan giderek kendi icat ettiği dijital dünyanın defolu malı konumuna düşüyor!

“Ver, kurtul!” anlayışı bir dönem Kıbrıs meselesinde yoğun şekilde gündeme gelmişti. Neyse ki ver-kurtulcuların isteği olmadı. Benzer bir ver-kurtul hali giderek başka bir alanda varlığını hissettirmeye başladı: Dijital teknoloji!

Japonya bu alanda bir strateji geliştirdi bile: Akıllı Toplum adını verdikleri bu modelde insanlara dijital teknolojiyle başa çıkma becerilerini öğretmenin giderek daha da zorlaşacağı tespiti var. O nedenle bireylerin gündelik hayatında kullanmak zorunda oldukları araçları akıllı hale getirme yolunu tercih ediyorlar. Japon toplumunun yaş ortalamasının giderek atması da bu stratejiyi destekleyici bir unsur!

At başı giden diğer iki dijital strateji belki de bir yerde bununla kesişecek. ABD merkezli dijital dönüşüm stratejisi de Avrupa merkezli Endüstri 4 stratejisi de zaman içinde nesneleri akıllı hale getirmenin insanın bilişsel kapasitesini artırmaktan daha ucuz ve kolay olduğunu öngörmüş durumda. O nedenle olacak insanı yetiştiren eğitim sistemine yatırım yapmak yerine daha ucuz ve akıllı yapay zeka ve/veya robot(umsu) üretme peşindeler. Keza insan beynini-bilişsel kapasitesini geliştirmek yerine tıp alanındaki iştah açıcı yatırımlar yaşlanmaya karşı icatlar yapmaya odaklı.

Bütün bunların üstüne tuz-biber olacak bir gelişme de pandemi ile gelen kemerleri sıkma, giderek zorlaşan çalışma koşulları çerçevesinde bireylerde ortaya çıkan tükenmişlik sendromu. Bu döngüye giren birey ya oyun alanını terk etmede buluyor çıkışı ya da kendine ve çevresine zarar verme potansiyeli yükseliyor. Otobüs şoförü kaza yapıyor, programcı hatalı kod yazıyor, üst düzey yönetici kurumunu-şirketini yüklü miktarda zarara uğratacak kararlar veriyor. İnsan giderek kendi icat ettiği dijital dünyanın defolu malı konumuna düşüyor!

İşin ilginci insanı defolu mal gibi gören de insan. Onun da bilişsel kapasitesi sınırlı. O da evine giderken bir kaza kurşununa kurban gidebilir. Onun da derisi pörsüyecek. Ve (ne kadar ilginçtir) o da ölecek!

Güç zehirlenmesini geniş kitleler politikacılara özgü bir özellik olarak görüyor. Politikacıların talihsizliği tanım gereği kamusal alan – özel hayat çizgisinin net olmaması. Onlar özel hayatlarında yapabilecekleri şeyi kamusal alanda (kamusal kaynaklarla) yapabilme hakkını kendilerinde buluyor. Kamu da onların özel hayatlarının her bir detayı üstünde hak sahipliği talep ediyor. Ultra zengin bireyler içinse güç zehirlenmesi bir tür doğal özellik. Dünyanın en zenginleri listesinde yer alan Bezos ya da Gates gibi kişilerin, dışarıdan bakıldığında görülen mazbut yaşamları alt üst olunca (bir başka deyişle eşleri için hayat artık dayanılmaz hale gelince) nasıl bir güç zehirlenmesi içinde yaşadıkları ortaya çıkıyor. Gates’in Microsoft’un yönetim kurulundan ayrılmasının gerisinde bile bir şirket çalışanıyla yaşadığı gönül ilişkisi olduğunu yıllar sonra öğreniyoruz.

Peki güç zehirlenmesi de bir tür defo değil mi? İşini öngörüldüğü gibi yapamayan ya da bilişsel kapasitesi yetmeyen insanı robotla, yapay zeka ile değiştirme konusunda zihni net olanlar, bu profildeki bireyler için de benzer bir talepte bulunmaya hazır mı? Robotların dünyası belki de daha ahlaklı olacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 277 15.07.2021)

Dijital hayatta en hakiki mürşit yapay zekâ olabilir mi?

Yapay zekâ kişisel gelişim dünyasını değiştirebilir mi? Daha cüretkâr soru şu olacaktır: Ne zaman değiştirecek? İster fizik ister metafizik boyutta olsun kişisel gelişim olgusunun temelinde kişinin kendi içindeki perdeleri kaldırıp, özünü görebilmesi yatıyor (“kendini bil”).

Kişisel gelişim aktivitelerinin gayesi aslında birey için tetikleyici bir unsur oluşturmayı başarabilmek. Yoksa (kendi başına) bir kişisel gelişim kitabı ya da semineri kişinin öze ulaşmasını temin edecek diye bir kural, zorunluluk ya da garanti yok! Aynı kitabı bin kişi okuyor ancak on tanesi için tetikleyici bir faktör olabiliyor! Diğerleri için “işe yaramaz” statüdeki kitap, o on kişinin hayatını değiştiriyor! Bu tetikleyici olma hali aracın (kitap, seminer vb.) içeriği ile ilgili olmak zorunda da değil. Kişinin o deneyimi yaşarken içinde bulunduğu ruh hali, motivasyon düzeyi vb. gibi kişisel unsurlar da çevre faktörü olarak yerini alabiliyor. Bir başka deyişle o on kişiden birisi yaşamının bir başka döneminde o kitabı okusaydı belki o da olumlu yönde etkilenmeyecekti!

Tüm bunların yapay zekâ ile ne ilgisi var? Zaman gelecek birileri de safra kesesi röntgenlerini, ulaşım araçlarını, akıllı telefonda kurulan alarm vakitlerini baz alarak yapay zekâ uygulamaları geliştirmeyi bir kenara bırakacak. Bireylerin gün boyunca yapıp ettiklerine, konuşmalarına, duygu durumlarına odaklanacak. Bunun sonucunda da bireyin kendisini geliştirmeye yönelik dijital yaşam koçu kıvamında yazılımlar geliştirilebilecek.

Dijital yaşam koçu bireyi nerede, hangi düzeyde bulduysa oradan itibaren onu “geliştirme” yolunda çalışmaya ayarlı olacak. Böylece öncelikle “başkalarını örnek alma” sürecinin olası yıkımından bireyi kurtarmış olacak! Herkes zengin olmak istiyor diye zengin olmak istemeyi, çevresindeki herkes son model akıllı telefon sahibi olduğu için onlardan bir tanesine sahip olmayı istemeyi başarı, mutluluk ya da yaşamın anlamı olmaktan çıkaracak. Onun yerine bireyin ne yaparken, neye sahip olurken mutlu olduğunu bulması konusunda ona yardımcı olacak.

Böyle bir yaşam koçunun desteğiyle yol alan günümüzün Z Kuşağı belki de ebeveynleri gibi 40-50 yaşlarına geldiğinde hali vakti yerinde mutsuz bireyler olmak yerine, mutlu bir itfaiyeci, mutlu bir ev kadını, mutlu bir ilkokul öğretmeni, mutlu bir loto bayii olacak. Çünkü ne istediğini çok erken yaşlarda bilmiş, yaşamını ona göre yönlendirmiş olacak!

Yapay zekâ işin içine girdiğinde sorulması zaruri olan bir soruyu burada da samimiyetle sormak lazım: Peki müthiş sıçramalar nasıl sağlanacak? Öyle ya; bireyi bulduğu noktadan adım adım, yavaş yavaş geliştirme modeline uymak zorunda olan yapay zekâ köyde doğmuş bir çocuğun ülkenin cumhurbaşkanı olmasını ya da dünyayı kurtaracak bir aşıyı keşfetmesini garanti edemeyecek!

Bu düzeye gelmiş bir toplumda bellidir ki bu tür istisnai bireyleri de erken yaşta tespit edecek ve onlara özgü müstakil birer dijital yaşam koçu uygulamasını devreye alacak mekanizmalar da gelişmiş olacaktır. İnsanlık icat çıkarma işini belki de artık “makine”lere bırakacak! Bir kısım bunun sefasını sürerken geriye kalanlar makineden de değersizleşen bir yaşama mahkûm edilecek! Sizin çocuğunuza hangi rol düşecek?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 263 09.04.2021)