Evrensel Dijital Temettü
İnsan onurunu korumanın yolu neden insana yeniden iş bulmak ve onun “liberal ekonominin kaybedeni” statüsünü korumak olsun ki!
Nobelist Prof. Dr. Daron Acemoğlu son kitabında liberal demokrasinin içine düştüğü krize karşı çalışan-sınıf liberalizmi (“working-class liberalism”) kavramını öne çıkarıyor. Çalışan kesimlerin refahtan daha fazla pay aldığı, teknolojinin insan emeğini ortadan kaldırmak yerine onu desteklediği, ekonomik güç ile siyasal güç arasındaki dengenin yeniden kurulduğu bir liberalizm. Sorun şu ki bu yaklaşım, yapay zekanın yarattığı dönüşümü açıklamaktan çok sanayi toplumunun bozulan sözleşmesini tamir etmeye çalışıyor.
Acemoğlu’nun teknoloji yaklaşımı belirgin biçimde insan merkezli. Yapay zeka insanın yerine geçmemeli, onun yeteneklerini geliştirmeli; insan üretimin içinde kalmalı, üretkenlik artışından hak ettiği payı almalıdır. Burada son derece makul görünen varsayım şudur: İyi toplum, insanın iyi işlere sahip olduğu toplumdur. Peki neden?
Bir düşünce deneyi yapalım. Yapay zeka ve robotik sayesinde ekonomik üretimin giderek daha küçük bir insan nüfusuyla gerçekleştirilebildiğini varsayalım (zaten gidişat o yönde). Devletler de bu olağanüstü üretkenlikten yararlanan küresel teknoloji şirketlerinden daha yüksek vergi alsın. Vatandaşına iki ekonomik statüden birini seçme hakkı tanınsın: Birincisinde kişi bugünkü liberal yurttaş gibi çalışsın, kazansın, vergi versin, mülk edinsin ve ekonomik riskini kendisi üstlensin. İkincisinde ise çalışmadan temel gelir alsın; kendisine sağlanan standart konutta yaşasın, vergi vermesin ve ekonomik haklarının bir bölümünden vazgeçsin. Ancak siyasal hakları aynen devam etsin. Üstelik bu statüden istediği zaman çıkabilsin. Temel gelirinden para biriktirmişse diğer statüye geçtiğinde bu birikimle şirket kurabilsin, ev alabilsin, çocuğunun eğitimine harcayabilsin. Buradaki ödeme sosyal yardım ya da evrensel baz ücret değildir. “Evrensel Dijital temettü” demek daha doğru olacaktır. Bir başka deyişle tüm o insanların ürettiği içerik üzerinde yükselen yapay zeka ve robotların oluşturduğu ekonomik pastanın bir bölümünün o insanlara geri verilmesidir.
Elbette bu modelin ciddi sorunları var. Küresel şirketlerden verginin nasıl alınacağı, devletlerin o gelire bağımlı vatandaş üzerinde güç kazanması, hangi ekonomik faaliyetlerin iki statü arasındaki sınırı oluşturacağı cevaplaması kolay sorular değil. Ancak düşünce deneyinin amacı evrensel bir sosyal güvenlik sistemi tasarlamaktan ziyade gizli bir varsayımı görünür kılmak: Neden insanı mutlaka çalıştırmak istiyoruz?
Sanayi toplumu gelir, emek ve toplumsal meşruiyeti birbirine bağladı. Liberalizm bunu bireysel girişim üzerinden, Marksizm ise emek ve üretim ilişkileri üzerinden okudu. Aralarındaki büyük çatışmaya rağmen her ikisinin dünyasında da insan üretimin merkezindeydi. Yapay zeka belki de tam bu ortak zemini ortadan kaldırıyor. O nedenle çalışan-sınıf liberalizmi geleceğin projesinden çok geçmişin başarılı uzlaşmasını kurtarma, onu yeniden tesis etme girişimidir.
Yapay zeka çağında insan onurunu korumanın yolu neden insana yeniden iş bulmak ve onun “liberal ekonominin kaybedeni” statüsünü korumak olsun ki! Belki de önce insan onurunun neden ekonomik üretkenlikle ölçülmesi gerektiğini sorgulamak gerekiyor. Çünkü çalışmak zorunda olmayan insan ortaya çıktığında sorun artık işçinin pastadan ne kadar (ya da dengeli bir düzeyde) pay alacağı değil de pastanın üretimine doğrudan katılmasına ihtiyaç duyulmayan insanın, o pastadaki payını neye dayanarak talep edeceğidir.
Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 540 02.10.2026)
